فهرست
فهرست
*آرش آشتیانی- کارشناس اقتصادی
در حالی که سیاستگذاران اقتصادی کشور با چالشهایی همچون تورم، رکود و فرار سرمایه دست و پنجه نرم میکنند، معضلی کمتر آشکار اما عمیق، در بطن اقتصاد ایران ریشه دوانده است: اقتصاد خاکستری یا اقتصاد غیررسمی.
به گزارش شبکه اقتصاد، اقتصاد خاکستری یا اقتصاد غیررسمی، پدیدهای است که بهرغم نقش غیرقابل انکارش در ایجاد اشتغال و تأمین معاش بخشی از جامعه، به تضعیف بنیانهای اقتصاد رسمی، کاهش درآمدهای دولتی و تزریق شوکهای منفی به اقتصاد کلان کشور منجر شده است.
اقتصاد خاکستری چیست؟
اقتصاد خاکستری به بخشی از فعالیتهای اقتصادی اطلاق میشود که اگرچه ماهیتی قانونی دارند، اما از دید نهادهای نظارتی پنهان میمانند و بهطور رسمی ثبت نمیشوند. کسبوکارهای کوچکی که مالیات نمیپردازند، مشاغل خانگی بدون مجوز، فروشندگان دستفروش و حتی برخی مشاغل خدماتی مانند آرایشگاههای غیرمجاز از جمله مصادیق این بخش هستند.
تفاوت اقتصاد خاکستری با اقتصاد سیاه
تمایز اقتصاد خاکستری با اقتصاد سیاه نیز قابل توجه است؛ اقتصاد سیاه به فعالیتهایی اطلاق میشود که ذاتاً غیرقانونیاند مانند قاچاق، فساد، پولشویی و تجارت مواد مخدر، اما اقتصاد خاکستری در محدوده فعالیتهای قانونی اما ثبتنشده تعریف میشود.
دلایل گسترش اقتصاد خاکستری در ایران
رشد فزاینده اقتصاد خاکستری در ایران ناشی از مجموعهای از عوامل ساختاری، اقتصادی و فرهنگی است. بوروکراسی سنگین و پیچیده، هزینههای بالای مجوزهای کسبوکار، ضعف نظارت نهادهای رسمی و روند طاقتفرسای اداری، بسیاری از افراد را به سمت فعالیتهای غیررسمی سوق داده است.
فرار مالیاتی نیز یکی از انگیزههای اصلی برای فعالیت در اقتصاد غیررسمی به شمار میرود. در شرایطی که بنگاههای اقتصادی با فشارهای مالیاتی سنگین مواجه هستند، ورود به اقتصاد خاکستری راهکاری برای فرار از پرداخت مالیات تلقی میشود.
از سوی دیگر، مشکلات معیشتی، بیکاری گسترده، عدم پرداخت دستمزدهای مکفی و بحرانهای اقتصادی، بخش زیادی از نیروی کار را به سوی مشاغل غیررسمی کشانده است. دستفروشی، مسافرکشی، کار در تاکسیهای اینترنتی، بساطیگری و جمعآوری زباله تنها بخشی از این مشاغلاند که روز به روز بر تعداد آنها افزوده میشود.
طبق گزارشها، ۵۸ درصد از کارگران کشور در بخش خدمات مشغول به کار هستند که سهم عمدهای از آنها در مشاغل غیررسمی اشتغال دارند. این در حالی است که تا چند سال پیش این رقم حدود ۳۸ درصد بود.
ویژگیهای اقتصاد غیررسمی
اقتصاد خاکستری در ایران چند ویژگی عمده دارد:
معاملات نقدی: بیشتر تراکنشها به صورت نقدی انجام میشود تا امکان ردیابی کاهش یابد.
عدم پرداخت مالیات: به دلیل عدم ثبت، فعالیتهای این بخش از مالیات معافند.
ایجاد اشتغال غیررسمی: اگرچه بخشی از بیکاران از طریق این اقتصاد امرار معاش میکنند، اما مشمول بیمههای اجتماعی و بازنشستگی نمیشوند.
کاهش شفافیت اقتصادی: عدم وجود آمار دقیق درباره حجم این بخش، برنامهریزی اقتصادی را دشوار میکند.
آثار مثبت و منفی اقتصاد خاکستری
اقتصاد غیررسمی اگرچه توانسته است تا حدی معضل بیکاری را کنترل و انعطافپذیری اقتصادی ایجاد کند، اما آثار منفی گستردهای بر اقتصاد کلان دارد.
از مهمترین آسیبهای اقتصاد خاکستری میتوان به این موارد اشاره کرد:
کاهش درآمدهای دولتی: فرار مالیاتی منجر به کاهش منابع درآمدی دولت میشود.
نابرابری اقتصادی: کسبوکارهای رسمی که مالیات میپردازند در برابر کسبوکارهای غیررسمی که این هزینه را ندارند، در شرایط ناعادلانه قرار میگیرند.
تضعیف اقتصاد رسمی: رشد اقتصاد غیررسمی باعث رکود بخش رسمی و تولید مولد میشود.
هدررفت منابع انسانی: جذب نیروهای کار به مشاغل غیرمولد، کارایی اقتصادی کشور را کاهش میدهد.
گسترش مشاغل غیررسمی و کاذب؛ تهدیدی برای بازار کار
طی سالهای اخیر، ایران شاهد گسترش چشمگیر مشاغل غیررسمی بوده است. بسیاری از کارگران بدون قرارداد رسمی و بدون برخورداری از بیمههای اجتماعی مشغول به کارند. مشاغلی مانند مسافرکشی اینترنتی، دستفروشی و بساطیگری جایگزین مشاغل مولد صنعتی و تولیدی شدهاند.
یکی از دلایل اصلی این روند، فاصله شدید میان دستمزد رسمی و هزینههای معیشتی است. در شرایطی که حقوق کارگران کفاف زندگی روزمره را نمیدهد، بسیاری ترجیح میدهند به مشاغل پرریسک اما با درآمد روزانه بیشتر در بازار غیررسمی روی بیاورند.
از سوی دیگر، مهاجرت گسترده به کلانشهرها، فشار بر بازار کار شهری را افزایش داده و منجر به رواج مشاغل کاذب و دستفروشی شده است.
اقتصاد خاکستری؛ اقتصاد اضطراری یا ساختارمند؟
برخی کارشناسان بر این باورند که اقتصاد خاکستری در ایران به نوعی اقتصاد اضطراری تبدیل شده است. یعنی، در شرایطی که بیکاری و رکود اقتصادی گسترده است، این نوع اقتصاد به عنوان سوپاپ اطمینان اجتماعی عمل میکند و مانع از بروز بحرانهای شدیدتر میشود.
با این حال، تداوم این وضعیت به معنای عادیسازی اختلال در اقتصاد رسمی است؛ مسیری که در بلندمدت بنیانهای اقتصادی کشور را تضعیف خواهد کرد.
اقتصاد خاکستری در ایران پدیدهای چندوجهی است که در نتیجه بحرانهای اقتصادی، بوروکراسی سنگین، ضعف نظارت و ناکارآمدی سیاستهای کارگری شکل گرفته است. اگرچه در کوتاهمدت به عنوان یک “اقتصاد اضطراری” نقش ایفا میکند، اما در بلندمدت مانعی بزرگ بر سر راه توسعه پایدار اقتصادی کشور خواهد بود.
رهایی از دام اقتصاد خاکستری نیازمند عزم ملی برای اصلاح ساختارهای اقتصادی، حمایت از کسبوکارهای رسمی و بهبود محیط کسبوکار است. تنها در این صورت میتوان امیدوار بود که اقتصاد رسمی کشور بتواند جایگزین این اقتصاد پنهان شود و مسیر توسعه واقعی و پایدار را در پیش گیرد.
راهکارهای مقابله با اقتصاد خاکستری
مقابله با اقتصاد خاکستری نیازمند رویکردی جامع و چندبعدی است. مهمترین راهکارهای پیشنهادی عبارتند از:
– اصلاح بوروکراسی و قوانین ثبت کسبوکار
-تسهیل شرایط دریافت مجوز و کاهش هزینههای اداری.
– کاهش نرخ مالیات برای بنگاههای کوچک
. تحول دیجیتال در نظام مالیاتی و گسترش سامانههای پرداخت الکترونیکی برای شناسایی فعالیتهای اقتصادی.
– افزایش حمایتهای اجتماعی و کارگری و ارتقاء حقوق و مزایای کارگران رسمی برای کاهش جذابیت مشاغل غیررسمی.
– تقویت اعتماد عمومی به دولت و اقتصاد و شفافسازی فرآیندهای مالی و ارائه خدمات بهتر به بخش رسمی.
– ایجاد فرصتهای شغلی پایدار و توسعه صنایع مولد و حمایت از استارتآپها برای جذب نیروی کار.