کشت فراسرزمینی؛ نه یک انتخاب بلکه یک اجبار ملی

در شرایطی که ایران با بحران شدید آب و تهدید جدی امنیت غذایی روبه‌روست، کشاورزی فراسرزمینی به‌عنوان راهکاری حیاتی مطرح شده است؛ راهکاری که به جای مصرف منابع محدود داخلی، بر استفاده از اراضی کشاورزی در سایر کشورها تمرکز دارد. اگرچه این ایده سال‌هاست در ادبیات سیاست‌گذاری کشور مطرح است، اما هنوز از مرحله اجرا فاصله زیادی دارد.

به گزارش شبکه اقتصاد، ایران در سال‌های اخیر با بحرانی مزمن در حوزه منابع آب و کشاورزی روبه‌رو بوده است؛ بحرانی که نه تنها تولیدات کشاورزی داخلی را تهدید کرده، بلکه امنیت غذایی کشور را نیز در معرض خطر قرار داده است. در چنین شرایطی، کشت فراسرزمینی یا استفاده از اراضی کشاورزی سایر کشورها برای تولید محصولات استراتژیک، به‌عنوان راهکاری قابل تأمل در دستور کار دولت‌ها قرار گرفته است. هرچند مسوولان سال‌هاست درباره این طرح سخن می‌گوید، اما در عمل، اقدام قابل توجهی انجام نشده است.

کشت فراسرزمینی؛ راهبردی برای دوران بحران

کشت فراسرزمینی به معنی بهره‌برداری از منابع طبیعی، اقلیم مساعد و ظرفیت‌های کشاورزی سایر کشورها برای تولید محصولات مورد نیاز کشور خود است.

در شرایطی که متوسط بارندگی سالانه ایران به زیر 250 میلی‌متر رسیده و منابع آب زیرزمینی رو به پایان است، کشاورزی در داخل مرزها نه تنها به صرفه نیست، بلکه به قیمت از بین رفتن منابع ملی تمام می‌شود. این در حالی است که کشورهایی همچون عربستان سعودی، امارات و چین، سال‌هاست سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در حوزه کشاورزی فراسرزمینی انجام داده‌اند.

براساس گزارش‌های بین‌المللی از جمله مؤسسه Land Matrix، ارزش بازار جهانی کشت فراسرزمینی در سال 2024 به بیش از 20 میلیارد دلار رسیده و بالغ بر 40 میلیون هکتار اراضی در این طرح مشارکت دارند. عربستان تنها در اوکراین بالغ بر 10 میلیارد دلار سرمایه‌گذاری در این حوزه انجام داده است.

چرا ایران به کشت فراسرزمینی نیاز دارد؟

پژوهش‌های داخلی حاکی از آن است که کشت فراسرزمینی بر چهار مؤلفه امنیت غذایی شامل موجود بودن، در دسترس بودن، بهره‌برداری و پایداری تأثیر مثبت معناداری دارد. با تولید محصولات استراتژیک توسط کشاورزان ایرانی در خارج، واردات رسمی کاهش می‌یابد و فشار بر ذخایر ارزی کشور کمتر می‌شود.

همچنین تولید محصولاتی مانند موز، ذرت و دانه‌های روغنی در کشورهایی با بارندگی بالا (بیش از 500 میلی‌متر سالانه) بسیار مقرون‌به‌صرفه‌تر از تولید آنها در مناطق خشک ایران است.

از سوی دیگر، بخشی از محصولات تولیدی در خارج، قابلیت صادرات به بازارهای منطقه‌ای یا فروش در همان کشور میزبان را دارند که سودآوری پروژه را دوچندان می‌کند.

در مجموع در پاسخ به چرایی نیاز ایران به کشت فراسرزمینی به موارد زیر می توان اشاره کرد:

1. 1. بحران شدید منابع آبی: ایران از نظر منابع تجدیدپذیر آبی جزو 10 کشور اول دنیا در بحران آب قرار دارد. بر اساس آمار، بیش از 90 درصد آب تجدیدپذیر کشور در بخش کشاورزی مصرف می‌شود؛ درحالی‌که بازدهی این بخش کمتر از 35 درصد است.
2. 2. وابستگی به واردات محصولات استراتژیک: طبق آمار وزارت جهاد کشاورزی، ایران حدود 90 درصد دانه‌های روغنی و درصد قابل توجهی از نهاده‌های دامی و برنج را وارد می‌کند. این وابستگی، تهدیدی جدی برای امنیت غذایی در شرایط تحریم‌های اقتصادی است.
3. 3. حفظ منابع داخلی و احیای خاک: انتقال کشت محصولات آب‌بر به خارج از کشور، فرصتی برای استراحت زمین‌های داخلی، احیای خاک و جلوگیری از فرسایش بیشتر منابع طبیعی فراهم می‌کند.
4. 4. افزایش بهره‌وری و توسعه فناوری: حضور کشاورزان حرفه‌ای و شرکت‌های ایرانی در خاک سایر کشورها، فرصتی برای انتقال تکنولوژی، بهره‌گیری از اقلیم‌های مساعد و آموزش نیروی انسانی ایجاد می‌کند.

گام‌های برداشته شده؛ از آیین‌نامه تا تفاهم‌نامه

نخستین تلاش رسمی دولت برای ساماندهی کشاورزی فراسرزمینی در فروردین 1395 با تصویب آیین‌نامه اجرایی این طرح کلید خورد. این آیین‌نامه با هدف حفظ منابع تولید داخلی و ارتقاء امنیت غذایی تدوین شد. در دولت سیزدهم، این موضوع با جدیت بیشتری پیگیری شده است.

به گفته غلامرضا نوری قزلجه، وزیر جهاد کشاورزی، دولت هدف‌گذاری کشت فراسرزمینی در یک میلیون هکتار را در دستور کار دارد و با چند کشور از جمله قزاقستان، غنا، اوکراین و جمهوری آذربایجان تفاهم‌نامه‌هایی امضا شده است.

اما واقعیت این است که از اجرای مؤثر این تفاهم‌نامه‌ها تا دستیابی به اهداف بلندپروازانه، فاصله زیادی وجود دارد.

علل شکست کشت فراسرزمینی در ایران

درباره علل شکست یا کندی پیشرفت کشت فراسرزمینی در ایران، می توان به موارد زیر اشاره کرد:

1. 1. ذهنیت رانتی و نبود نگاه فنی: به اعتقاد کارشناسان، یکی از دلایل اصلی عدم موفقیت پروژه‌های گذشته، ورود برخی افراد با انگیزه‌های رانتی به این حوزه بوده است، نه با تخصص کشاورزی یا دیدگاه اقتصادی بلندمدت.
2. 2. عدم انتخاب مناسب کشور هدف: در برخی موارد، کشورهایی برای کشت انتخاب شده‌اند که فاقد شرایط اقلیمی یا امنیتی مناسب برای کشاورزی گسترده بودند. برای مثال در جمهوری آذربایجان، به دلیل انتخاب نادرست محصول و ناهماهنگی فنی، طرح با شکست مواجه شد.
3. 3. نابسامانی در سیاست‌گذاری: اگرچه اسناد بالادستی، آیین‌نامه‌ها و حتی تأکید بر اولویت واردات از شرکت‌های فعال در حوزه کشت فراسرزمینی در بودجه 1401 درج شده، اما سیاست‌گذاری‌های منسجم، شفاف و حمایتی همچنان ضعیف است.
4. 4. ریسک‌های سیاسی و اقتصادی: نمونه بارز آن، توقف پروژه‌های موفق ایران در اوکراین پس از درگیری‌های نظامی اخیر است. همین موضوع بر لزوم انتخاب کشورهایی با ثبات سیاسی تأکید دارد.
5. 5. نبود اطلاعات شفاف برای سرمایه‌گذاران: یکی از یافته‌های پژوهش‌ها، نبود داده‌های قابل اتکا و بسته‌های تشویقی برای جذب بخش خصوصی به این حوزه است. بخش خصوصی بدون آگاهی دقیق از قوانین کشور میزبان، خطرپذیری بالایی دارد.

برای رفع این چالش ها، کارشناسان راهکارها و پیشنهادهایی را مطرح کرده اند که از جمله آنها ایجاد سامانه ملی اطلاعات کشاورزی فراسرزمینی، شامل اطلاعات کشورهای هدف، شرایط اقلیمی، قوانین مربوط به مالکیت زمین، سیاست‌های حمایتی و مالیاتی است.

راهکار دیگر، تأسیس صندوق حمایت از سرمایه‌گذاران در کشاورزی فراسرزمینی با مشارکت دولت، بانک‌ها و شرکت‌های خصوصی برای پوشش ریسک‌های احتمالی است.

پیشنهاد دیگر توسعه همکاری‌های منطقه‌ای و بین‌المللی با کشورهایی که ظرفیت بالایی در تولید محصولات کشاورزی دارند اما فاقد سرمایه یا فناوری مدرن هستند. بکارگیری دیپلماسی اقتصادی فعال برای تضمین حقوق سرمایه‌گذاران ایرانی در خاک کشورهای میزبان، ایجاد مسیرهای پایدار صادرات و بازگشت محصول در این موضوع، اهمیت زیادی دارد.

نکته دیگری که باید بدان توجه کرد هدف‌گذاری محصولی به‌جای هدف‌گذاری جغرافیایی است، باید انتخاب کشور مقصد بر مبنای اقلیم مورد نیاز هر محصول و نه صرفاً نزدیکی جغرافیایی یا روابط سیاسی انجام شود.

باید توجه داشت که کشاورزی فراسرزمینی نه یک انتخاب لوکس، بلکه یک ضرورت ملی برای ایران است. کشوری که در دل بحران آب، ناگزیر است از مرزهای جغرافیایی فراتر برود تا امنیت غذایی شهروندان خود را حفظ کند. راه پیش روی ایران، اگرچه پرفرازونشیب است، اما با استفاده از تجربه دیگر کشورها، سیاست‌گذاری علمی، حذف نگاه رانتی و مشارکت فعال بخش خصوصی، می‌توان آن را به فرصت بزرگ اقتصادی و امنیتی تبدیل کرد. کشت فراسرزمینی، نهال نوپایی است که اگر امروز به آن توجه نشود، فردا کشور را در بحران غذایی گرفتار خواهد کرد.