تولید، قربانی خاموش ناترازی انرژی در کشور

موضوع ناترازی انرژی و کمبود سوخت اگرچه مساله جدیدی نیست، اما در سال‌های اخیر دامنه آن گسترش یافته و بخش‌های تولیدی و صنعتی را با چالش‌های جدی مواجه کرده است.

به گزارش شبکه اقتصاد، ناترازی انرژی و کمبود سوخت در ایران موضوعی است که از ابتدای دهه ۱۳۸۰ به‌طور جدی مطرح شد و تاکنون ادامه یافته است. با وجود منابع غنی انرژی در ایران، کشورمان همچنان با چالش‌های جدی در زمینه تولید و مصرف انرژی مواجه است.

پنج چالش عمده این ناترازی‌ها شامل «تحریم‌های بین‌المللی؛ مصرف بی‌رویه و یارانه‌های انرژی؛ زیرساخت‌های فرسوده؛ رشد جمعیت و توسعه اقتصادی و چالش‌های صنعتی» هستند.

صنعت نفت ایران برای به‌روزرسانی چاه‌ها و افزایش تولید به ۴۰۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری نیاز دارد که تأمین آن بدون مشارکت خارجی دشوار است. این موضوع را بارها بیژن نامدار زنگنه و حتی جواد اوجی وزرای پیشین نفت اعلام کرده‌اند. تحریم‌های یکجانبه آمریکا که از دهه 90 میلادی و همزمان با دولت بیل کلینتون علیه ایران اعمال شده و تحریم‌های یکجانبه دیگر که به ویژه از دولت اول باراک اوباما اعمال شده‌اند، مانع از دسترسی ایران به دانش فنی و سرمایه‌گذاری خارجی برای توسعه زیرساخت‌های انرژی شده‌اند.

از سوی دیگر قیمت پایین حامل‌های انرژی، منجر به مصرف بی‌رویه شده است. واقعی نبودن قیمت سوخت (مانند بنزین و گاز) و عدم اصلاح این سیاست‌ها، مصرف انرژی را به‌طور غیرمنطقی افزایش داده است. قیمت پایین و پرداخت یارانه باعث شده تا قاچاق سوخت نیز بر مشکلات بخش انرژی ایران بیفزاید.

همچنین، زیرساخت‌های تولید و مصرف انرژی در ایران قدیمی و ناکارآمد هستند. نیروگاه‌ها و شبکه‌های توزیع انرژی به‌روزرسانی نشده‌اند، که منجر به هدررفت انرژی می‌شود. برخی کارشناسان صنعت برق می‌گویند تنها در مسیر انتقال برق، تا 30 درصد از برق تولیدی تلف می‌شود.

در سه دهه گذشته، افزایش جمعیت و توسعه صنایع، تقاضا برای انرژی را به‌طور قابل توجهی افزایش داده است ولی ظرفیت‌های تولید انرژی متناسب با این رشد، افزایش نیافته‌اند.

صنایع انرژی‌بر مانند فولاد، سیمان و پتروشیمی با کمبود انرژی مواجه هستند. خودروهای تولید شده در ایران نیز به دلیل استفاده از فناوری‌های قدیمی، مصرف سوخت بالایی دارد.

حبیب‌الله بیطرف وزیر اسبق نیرو در یادداشتی می‌نویسد: میزان ناترازی برق ایران در تابستان ۱۴۰۳ حدود ۱۸ هزار مگاوات بوده که در واقع اختلاف حداکثر نیاز مصرف با حداکثر قدرت عملی نیروگاهی کشور است. با فرض اینکه ظرفیت نصب شده نیروگاهی باید ۳۰ درصد بیش از قدرت عملی نیروگاه‌ها باشد (به دلیل آثار قهری ارتفاع و دما در راندمان قدرت)، بنابراین برای رفع ناترازی در تابستان ۱۴۰۳ در واقع به ۲۳ هزار مگاوات نیروگاه جدید نیاز داشتیم و برای نداشتن ناترازی در تابستان ۱۴۰۳  بایستی ظرفیت نصب شده کشور ۱۱۵ هزار مگاوات می‌بود.

در شرایط فعلی با احتساب ضریب ذخیره تولید حداقلی ۵ درصدی، شبکه برق ایران در تابستان ۱۴۰۳، به ۱۲۰ هزار مگاوات ظرفیت نصب شده نیروگاهی نیاز داشت که متاسفانه واقعیت موجود حدود ۹۰ هزار مگاوات بوده است.

در کشورهای توسعه یافته برای پیشگیری از خاموشی ناشی از خروج اضطراری نیروگاه‌ها، ضریب ذخیره تولیدی معادل ۱۰ تا ۲۰ درصد ظرفیت نصب شده، در نظر گرفته و در برنامه های توسعه خود لحاظ می‌کنند، این ضریب در بعضی از کشورها به ۲۵ درصد هم می‌رسد.

چالش‌های پیش‌روی دولت در زمینه ناترازی انرژی

مهمترین چالش‌های دولت در زمینه ناترازی انرژی، «خاموشی‌های برنامه‌ریزی شده؛ وابستگی شدید به سوخت‌های فسیلی و عدم سرمایه‌گذاری کلان در انرژی‌های تجدیدپذیر و قوانین مزاحم برای حضور بخش خصوصی» هستند.

در سال‌های اخیر، خاموشی‌های برنامه‌ریزی شده در تابستان (به دلیل کمبود برق) و زمستان (به دلیل کمبود گاز) به‌طور مکرر اتفاق افتاده‌اند.

تأمین سوخت نیروگاه‌های حرارتی در تابستان هم به یک چالش تبدیل شده است. هرساله در تابستان مخازن سوخت نیروگاه‌ها پُر می‌شود تا در زمستان و بدون دسترسی به گاز، امکان تولید برق برای آنها وجود داشته باشد. بررسی سامانه کدال و اطلاعیه‌های منتشر شده توسط شرکت‌های فولادی، سیمانی و پتروشیمی به خوبی نشان می‌دهد که تمامی این صنایع در فصل تابستان با مشکل تامین برق (خاموشی اجباری) و در زمستان با قطعی گاز مواجه هستند و به همین دلیل موضوع تعمیرات و به روزرسانی تجهیزات خود را در این مدت انجام می‌دهند.

حمید فرمانی نایب‌رئیس انجمن سیمان در سخنانی در شهریورماه امسال گفت: میزان تولید سیمان در کشور به دلیل قطعی‌‌‌های مکرر برق، تا 70 ‌درصد افت داشته است.

در صنعت فولاد که یکی از زیرمجموعه‌‌‌های انرژی‌‌‌بر این بخش است، کاهش تولید چشمگیر بود. این کاهش تولید، علاوه بر تاثیرگذاری مستقیم بر درآمد شرکت‌ها، زنجیره تامین داخلی را نیز مختل کرد. از سوی دیگر، کاهش عرضه محصولات معدنی و فلزی به بازارهای داخلی و خارجی، به افزایش قیمت‌ها منجر شد. به‌عنوان مثال، قیمت شمش فولاد در بازارهای داخلی تا ۲۵‌درصد افزایش یافت. این افزایش قیمت، رقابت‌‌‌پذیری محصولات ایرانی را در بازارهای جهانی کاهش داد.

ایران هنوز به‌طور عمده به سوخت‌های فسیلی متکی است و توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر به کُندی پیش می‌رود.

خودروهای داخلی هم به دلیل فناوری قدیمی، مصرف سوخت بالایی دارند. ممنوعیت واردات خودروهای خارجی و کمبود خودروهای برقی و هیبریدی نیز به این مشکل دامن زده است. به عنوان نمونه بیشتر خودروهای تولید داخل در هر یکصد کیلومتر 12 لیتر بنزین مصرف می‌کنند که این رقم برای خودروهای برقی و هیبریدی بین سه تا پنج لیتر است.

راه‌حل‌های پیشنهادی برای رفع ناترازی انرژی

افزایش تدریجی قیمت حامل‌های انرژی به سطح قیمت‌های جهانی، همراه با جبران یارانه‌ها به‌صورت مستقیم به مردم یا اصلاح نظام حقوق و دستمزد، مهمترین راهکار در این زمینه است. این اقدام می‌تواند مصرف بی‌رویه را کاهش داده و مانع از قاچاق سوخت شود.

اجرای سیاست‌های بهینه‌سازی مصرف در صنایع و ساختمان‌ها و استفاده از فناوری‌های کم‌مصرف و به‌روزرسانی زیرساخت‌ها از دیگر راهکارها در این زمینه هستند.

دولت باید سرمایه‌گذاری در انرژی‌های خورشیدی، بادی و زمین‌گرمایی را توسط بخش خصوصی گسترش داده و برای این کار مشوق‌های مالی مانند معافیت‌های مالیاتی هم در نظر بگیرد. البته در این زمینه رفع قوانین مُخل و تسهیل شرایط سرمایه‌گذاری مقدم بر هر موضوع دیگری است.

رفع تحریم‌ها و جذب سرمایه‌گذاری خارجی برای توسعه زیرساخت‌های انرژی ضروری است و دولت باید برنامه مدونی برای اجرایی کردن توافق‌های بین‌المللی مانند توافق ۲۵ ساله ایران و چین داشته باشد. بخش مهمی از این توافقنامه مربوط به سرمایه‌گذاری چین در حوزه انرژی (نفت، گاز و برق) ایران می‌شود.

دولت همچنین باید سیاست واردات خودروهای برقی و هیبریدی برای کاهش مصرف سوخت را در دستور کار قرار داده و تولید خودروهای کم‌مصرف در داخل کشور را تشویق کند.

با این حال به نظر می‌رسد که ناترازی انرژی در کوتاه‌مدت همچنان ادامه خواهد داشت، اما با برنامه‌ریزی بلندمدت و اجرای سیاست‌های صحیح، می‌توان از این چالش عبور کرد.

حبیب‌الله بیطرف وزیر پیشین نیرو تاکید کرده است که در تابستان ۱۴۰۷ بایستی ظرفیت نصب شده ایران برای تامین برق مطمئن و پایدار نیازهای کشور، به ۱۴۰ هزار مگاوات برسد. در صورتی که توسعه نیروگاه حرارتی جدید مد نظر نباشد، بایستی طی چهار سال آتی ۴۵ هزار مگاوات نیروگاه خورشیدی نصب شود که اگر واقع‌بین باشیم، امری محال و غیرممکن است.

مهرداد اکبریان رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان سنگ‌آهن درباره ناترازی‌ها می‌گوید: بررسی‌‌‌ها حاکی از آن است ناترازی انرژی در سال‌های آینده بیشتر خواهد شد. بنابراین باید نگاهی کارشناسانه به این بخش داشت، چرا که صرفه‌جویی در بخش خانگی، تنها مُسکنی مقطعی برای بهبود وضعیت است. در شرایط فعلی، صنعت برق کشور نیازمند رفع مشکلات زیرساختی و سرمایه‌گذاری علمی است.

دولت  در این راستا باید روی چند محور اصلی «کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی و توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر»؛ «بهبود زیرساخت‌های انرژی و افزایش بازدهی تولید»؛ «جذب سرمایه‌گذاری خارجی و انتقال دانش فنی» و «اصلاح الگوی مصرف از طریق واقعی‌سازی قیمت‌ها و فرهنگ‌سازی» تمرکز کند.

ناترازی انرژی در ایران یک چالش ساختاری است که ریشه در سیاست‌های گذشته، تحریم‌ها و مصرف بی‌رویه دارد. با این حال، با اجرای سیاست‌های اصلاحی، جذب سرمایه‌گذاری و توسعه فناوری‌های نوین، می‌توان این مشکل را به‌تدریج برطرف کرد. در غیر این صورت، ناترازی انرژی به‌عنوان یک پاشنه آشیل، ادامه رشد اقتصادی و صنعتی ایران را با مشکل مواجه خواهد کرد.