درخواست اختصاص اعتبار ویژه برای اجرای برنامههای هوشمندسازی کشاورزی
معاون وزیر جهاد کشاورزی خواستار تخصیص ردیف اعتباری ویژه برای اجرای برنامههای هوشمندسازی کشاورزی گفت: موضوعی که مسئولان سازمان برنامه و بودجه باید برای تحقق سیاستهای کلان وزارت جهاد کشاورزی مورد توجه ویژه قرار دهند.
تهران (شبکه اقتصاد) – جعفر گوهرگانی – معاون آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی – در نشست بررسی اهمیت و ضرورت توسعه آبیاری هوشمند، با اشاره به حضور استادان دانشگاه، فناوران، تولیدکنندگان، کارآفرینان، شرکتهای دانشبنیان، بخش خصوصی و فعالان حوزه کشاورزی، اظهار کرد: با توجه به سیاستها و برنامههای کلان کشور و وزارت جهاد کشاورزی، بهویژه در زمینه هوشمندسازی و استفاده از هوش مصنوعی، باید نگاه به هوشمندسازی فراتر از موضوع آب و آبیاری باشد و کل بخش کشاورزی را دربرگیرد.
وی با اشاره به اهداف برنامه هفتم پیشرفت و ضرورت افزایش بهرهوری در بخش کشاورزی، گفت: یکی از مهمترین اهداف این برنامه، ارتقای بهرهوری است که باید در پایان برنامه هفتم به هدف کمی حداقل ۵۰ درصدی برسد.
گوهرگانی ادامه داد: بر اساس سند ملی دانشبنیان امنیت غذایی و با توجه به پیشبینی افزایش جمعیت کشور تا حدود ۹۳ میلیون نفر در سال ۱۴۱۰، باید با وجود کاهش سطح اراضی آبی، میزان تولید محصولات کشاورزی را به بیش از ۱۵۰ میلیون تن برسانیم. در حالی که سطح اراضی آبی کشور که در سال ۱۳۹۸ حدود ۸.۳ میلیون هکتار بوده، با توجه به محدودیتهای ناشی از تغییرات اقلیمی و سایر چالشها کاهش یافته و پیشبینی میشود تا سال ۱۴۱۰ به حدود ۷.۸ میلیون هکتار برسد.
کاهش منابع آب و گسترش شوری و فرونشست
معاون آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی با اشاره به وضعیت منابع آب کشور، بیان کرد: دشتهای ممنوعه در سطح کشور گسترش یافتهاند و بخش قابل توجهی از دشتهای کشور تحت تأثیر این شرایط قرار دارند؛ ضمن اینکه تغییرات اقلیمی نیز این وضعیت را تشدید خواهد کرد.
وی با اشاره به شاخص سرانه منابع آب تجدیدپذیر افزود: بر اساس تعاریف موجود، سرانه کمتر از ۱۷۰۰ مترمکعب به ازای هر نفر وارد محدوده تنش آبی میشود و بسیاری از استانهای کشور در محدوده حدود هزار مترمکعب قرار دارند. در استانهایی مانند البرز و تهران نیز به دلیل افزایش جمعیت، سرانه منابع آب وضعیت نامناسبی دارد.
گوهرگانی فرونشست زمین را یکی دیگر از ضرورتهای حرکت به سمت هوشمندسازی دانست و گفت: در مناطقی که به دلیل برداشتهای بیش از ظرفیت، رعایتنشدن برخی الزامات و همچنین نادیده گرفتن حقابه پاییندست سدها، فشار بیشتری بر منابع آب وارد شده، فرونشست نیز بیشتر مشاهده میشود. این وضعیت در استانهایی از جمله کرمان، مرکزی و خراسان نیز قابل مشاهده است.
وی همچنین درباره روند شوری منابع آب هشدار داد و اظهار کرد: چه در منابع آب سطحی و چه در منابع آب زیرزمینی، روند رو به رشد شوری مشاهده میشود و بر اساس مطالعات انجامشده، بالغ بر ۶۵ درصد منابع آب زیرزمینی و ۴۵ درصد منابع آب سطحی کشور با روند افزایش شوری مواجه هستند. استمرار شوری آب به شکلگیری و تشدید شوری خاک نیز منجر میشود و همین محدودیتها ضرورت حرکت به سمت کشاورزی هوشمند و استفاده از هوش مصنوعی را افزایش میدهد.
آبیاری هوشمند؛ از مدیریت واکنشی تا مدیریت پیشبینانه
گوهرگانی با بیان اینکه مسئله بخش کشاورزی صرفا کمبود آب نیست، گفت: پارامترها و مؤلفههای متعددی در این حوزه به یکدیگر پیوستهاند و باید به صورت جامع مدیریت شوند تا بتوان در شرایط استمرار خشکسالی، تغییر اقلیم و سایر محدودیتها، امنیت غذایی کشور را حفظ و تابآوری مناسبی ایجاد کرد. هوشمندسازی میتواند با فراهم کردن ابزارهای پیشبینی دقیق، بهینهسازی مصرف نهادهها، مدیریت هوشمند آبیاری، پایش سلامت محصولات، کاهش ضایعات کشاورزی و تصمیمگیری مبتنی بر داده، تحول مهمی در کشاورزی ایران ایجاد کند.
به گفته وی، هرچند سرمایهگذاری اولیه برای هوشمندسازی، بهویژه در حوزه آبیاری، میتواند بالا باشد، اما در بلندمدت زمینه افزایش تابآوری، کاهش هزینهها و حرکت به سمت کشاورزی پایدار را فراهم میکند.
معاون آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی با اشاره به روند تحول مدیریت آبیاری، گفت: مسیر تحول از آبیاری سنتی به آبیاری زمانبندیشده، سپس آبیاری خودکار و در نهایت آبیاری خوداجرا یا آبیاری دقیق پیش میرود و باید بتوانیم با الگوبرداری از کشورهای موفق، این روند را در کشور مدیریت کنیم.
بیش از سه میلیون هکتار همچنان سنتی آبیاری میشود
گوهرگانی با اشاره به وضعیت فعلی آبیاری در کشور اظهار کرد: بیش از سه میلیون هکتار از اراضی کشور همچنان به صورت سنتی آبیاری میشود؛ چه در مناطق پاییندست سدها و چه در محدوده قنوات و حتی برخی اراضی مجهز به چاههای عمیق و نیمهعمیق. حتی سامانههایی که به عنوان سامانههای نوین آبیاری و تحت فشار اجرا شدهاند، باید به سمت آبیاری هوشمند و دستکم آبیاری هوشمند پیشبینانه حرکت کنند.
معاون آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی با اشاره به مطالعات انجامشده در این زمینه گفت: بر اساس مطالعاتی که از جمله در یک نشریه در سال ۲۰۲۶ منتشر شده، حرکت از مدیریت واکنشی به مدیریت پیشبینانه و هوشمند میتواند بسته به نوع محصول، شرایط اقلیمی و سامانه مورد استفاده، میزان آب آبیاری را بین ۹ تا ۵۰ درصد کاهش دهد.
استرالیا در آبیاری هوشمند پیشتاز است
گوهرگانی با اشاره به تجربه کشورهای مختلف در زمینه آبیاری هوشمند، گفت: کشورهایی مانند استرالیا، آمریکا و هلند در این زمینه پیشگام هستند، اما استرالیا به دلیل سطح بالای عملیاتیشدن آبیاری هوشمند، شرایط متفاوتی دارد و این فناوری را در سطح مزارع و در مسیر تجاریسازی و عملیاتیشدن توسعه داده است. در استرالیا علاوه بر مزارع نمایشی و مقیاسهای تجاری و نیمهتجاری، شبکه تخصیص و حسابداری آب نیز مدیریت شده و به حوزه آبریز متصل شده است.
معاون آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی درباره وضعیت ایران نیز گفت: در کشور اقدامات پژوهشی و پایلوت مناسبی انجام شده و شرکتهای دانشبنیان، دانشگاهها، مراکز تحقیقاتی، بخش خصوصی و سرمایهگذاران در این زمینه فعالیت کردهاند، اما سطح عملیاتیشدن آبیاری هوشمند در کشور پایین است و هنوز نمیتوان وضعیت موجود را متوسط دانست. البته ریلگذاری انجام شده و اقدامات خوبی صورت گرفته است، اما استقرار گسترده آبیاری هوشمند در سطح کشور هنوز شکل نگرفته و وضعیت موجود بیشتر پراکنده است.
گوهرگانی با اشاره به اجرای طرحهای پایلوت در کشور اظهار کرد: در سالهای گذشته با همکاری دولت، طرحهای ارزشمندی در این زمینه اجرا شده و حدود ۲۰ هزار هکتار از اراضی دولتی به صورت پایلوت تحت آبیاری هوشمند قرار گرفته است. علاوه بر این، بخشی از تولیدکنندگان و شرکتها نیز با سرمایهگذاری خود اقدام به اجرای آبیاری هوشمند در مزارع کردهاند.
«آب» ستون فقرات کشاورزی هوشمند است
معاون آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی با تأکید بر ضرورت نگاه جامع به هوشمندسازی، گفت: هوشمندسازی نباید صرفاً برای آب تعریف شود، بلکه باید کل کشاورزی را دربرگیرد. آب ستون فقرات کشاورزی هوشمند است و حسابداری آب باید زیرساخت هوشمندسازی قرار گیرد. هدف اصلی نباید صرفاً کاهش مصرف آب باشد، بلکه باید افزایش بهرهوری آب را دنبال کنیم. همچنین فناوری باید بر اساس مسئله انتخاب شود، نه بر اساس جذابیت فناوری.
گوهرگانی ادامه داد: مزرعه هوشمند باید به حوزه هوشمند متصل شود و کشاورزی اقلیمهوشمند نیز باید از یک پروژه به یک معیار برای ارزیابی فناوری تبدیل شود. همچنین فناوریهای بومی و اصلاح ژنتیکی نیز باید در مسیر کشاورزی هوشمند مورد توجه قرار گیرند.
وی با اشاره به ظرفیت شرکتهای داخلی گفت: برخی شرکتهای بزرگ در سالهای گذشته توانستهاند تجهیزات و لوازم مورد نیاز را با وجود تحریمها در داخل کشور بومیسازی و تولید کنند و باید در کنار ارائه خدمات، نتیجه این فناوریها در افزایش بهرهوری و مدیریت مزرعه نیز مورد ارزیابی قرار گیرد. شرکتهای تولیدکننده تجهیزات آبیاری به همراه شرکتهای فعال در حوزه هوشمندسازی باید به شریک اصلی پروژههای هوشمندسازی، بهویژه در حوزه آبیاری زیرسطحی، تبدیل شوند.
تاکید بر استفاده یکپارچه از دادههای کشاورزی
گوهرگانی با اشاره به اقدامات وزارت جهاد کشاورزی در زمینه هوشمندسازی اظهار کرد: بر اساس یک سند اقدام مشترک، وزارت جهاد کشاورزی و وزارت ارتباطات در سال ۱۳۹۷ تفاهمنامهای برای افزایش بهرهوری و هوشمندسازی بخش کشاورزی از طریق توسعه و بهرهگیری از فناوری اطلاعات منعقد کردند و در ادامه نیز نشستها، ابلاغها و کمیتههای مختلف در این زمینه شکل گرفته است.
وی با اشاره به تشکیل ستاد هوشمندسازی و هوش مصنوعی در وزارت جهاد کشاورزی گفت: این ستاد با مأموریتهای مختلف در حال فعالیت است و در سال ۱۴۰۴ نیز وزیر جهاد کشاورزی بر این موضوع تأکید کرده و رئیس سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی را به عنوان مسئول ستاد تعیین کرده است.
معاون آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی از شرکتهای دانشبنیان و فعالان این حوزه خواست از دادههایی که با هزینه عمومی و از محل بیتالمال تولید شده، به صورت یکپارچه استفاده کنند و گفت: نباید همچنان به موضوع هوشمندسازی به صورت بخشی نگاه کنیم.
ضرورت اختصاص ردیف اعتباری ویژه برای هوشمندسازی
گوهرگانی همچنین بر ضرورت حمایت مالی از برنامههای هوشمندسازی تأکید کرد و گفت: یکی از زیربرنامههای حوزه هوشمندسازی کشاورزی به حدود ۶۰ میلیارد تومان اعتبار نیاز دارد و برای اجرای مناسب برنامههای مرتبط با سیاستهای کلان وزارت جهاد کشاورزی، باید جایگاه و ردیف اعتباری ویژهای برای هوشمندسازی در نظر گرفته شود.
وی خطاب به مسئولان حوزه برنامه و بودجه خواستار توجه ویژه به این موضوع شد و افزود: جزئیات این برنامهها و نیازهای اعتباری نیز ارائه خواهد شد و انتظار میرود در این زمینه حمایت لازم صورت گیرد.
پروژههای هوشمندسازی باید فرابخشی دنبال شوند
معاون آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی با بیان اینکه پروژههای مدیریت هوشمند آب و کشاورزی ماهیت فرابخشی دارند، گفت: این پروژهها نباید به صورت بخشی دنبال شوند و نیازمند همکاری وزارت نیرو، سازمان حفاظت محیط زیست، وزارت کشور، وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری، سازمان هواشناسی و سایر نهادهای مرتبط هستند. برای مدیریت هوشمند کشاورزی و تامین محصولات راهبردی باید از ظرفیت همه این دستگاهها استفاده شود. در این زمینه نیز کلانپروژههایی در حوزه آبخیز، بهینهسازی الگوی تولید، مخاطرات محیطی و زیستی و دادههای ملی تعریف شده است.
پایش هوشمند الگوی کشت با هزینه کمتر
گوهرگانی با اشاره به اقدامات مرکز پایش الگوی تولید کشاورزی اظهار کرد: پایش و نظارت هوشمند الگوی کشت، مدیریت کشت در سطح مزرعه، پایش سطح سبز ملی و شناسایی سطوح کشت آبی و دیم در کشور از جمله اقداماتی است که با استفاده از هوشمندسازی و هوش مصنوعی در حال انجام است. تولید تصاویر با دقت بالا و تحلیل این دادهها میتواند در سیاستگذاری و برنامهریزی مورد استفاده قرار گیرد. همچنین تولید تصاویر سوپررزولوشن با تفکیک یک متر از اراضی شمال کشور و دادههای مکانی با قدرت تفکیک بالا از دیگر اقدامات انجامشده در این حوزه است.
هوشمندسازی؛ راهبردی برای امنیت پایدار غذایی
معاون آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی گفت: هوشمندسازی نباید صرفاً یک اصطلاح فنی در حوزه آبیاری تلقی شود، بلکه باید به عنوان یک راهبرد کلان برای تحول در نظام تولید، افزایش بهرهوری و حفاظت از منابع آب و خاک کشور مورد توجه قرار گیرد. با توجه به محدودیتهای موجود، هوشمندسازی یک راهبرد اساسی برای دستیابی به امنیت پایدار غذایی است و وزارت جهاد کشاورزی آماده همکاری همهجانبه با دانشگاهیان، استادان، بخش خصوصی، شرکتهای فناور و دانشبنیان و فعالانی است که در زمینه توسعه هوشمندسازی، بهویژه توسعه آبیاری هوشمند، فعالیت میکنند.
وی ابراز امیدواری کرد سیاستگذاریها و ریلگذاریهای انجامشده در این حوزه به شکل مطلوب اجرا شود و در نهایت به افزایش بهرهوری، تابآوری کشاورزی، حفاظت از منابع و تأمین امنیت غذایی کشور منجر شود.