بریکس در مسیر معماری مالی جدید؛ از کریدور مالی تا پول دیجیتال
بریکس در حالی در سال ۲۰۲۶ با ریاست هند وارد مرحله تازهای از همکاریهای اقتصادی شده که بخش مهمی از دستورکار آن به کاهش موانع مالی و بانکی، استفاده بیشتر از ارزهای ملی، اتصال سامانههای پرداخت و توسعه ابزارهای دیجیتال اختصاص یافته است؛ مسیری که برای ایران، به عنوان یکی از اعضای جدید این گروه، میتواند علاوه بر افزایش تجارت با اعضا، راهی برای کاهش محدودیتهای ناشی از تحریمهای مالی باشد.
تهران (شبکه اقتصاد) – در همین چارچوب، عبدالناصر همتی، رئیس کل بانک مرکزی، در سفر اخیر خود به هند و نشستهای مرتبط با بریکس بر تبدیل همکاریهای پولی به سازوکارهای عملی، تقویت پرداختهای فرامرزی و استفاده از ظرفیتهای جدید مالی تأکید کرد و ایران نیز پیشنهادهایی از جمله برگزاری دورهای «اکسپو بریکس» و ایجاد سازوکارهای مالی مستقل را مطرح کرده است.
بریکس دیگر صرفا یک چارچوب سیاسی برای همکاری میان اقتصادهای نوظهور نیست و در سالهای اخیر تلاش کرده است بخشی از همکاریهای خود را به حوزههای مشخص مالی، بانکی و پرداخت منتقل کند. عضویت ایران در این گروه از سال ۲۰۲۴ نیز این فرصت را در اختیار تهران قرار داده تا در کنار همکاریهای تجاری، در طراحی سازوکارهای جدید پولی و مالی این مجموعه نقش داشته باشد.
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر میشود که بدانیم در سال ۲۰۲۶ هند ریاست دورهای بریکس را بر عهده دارد و موضوع اتصال سامانههای پرداخت سریع و حتی امکان تعامل میان ارزهای دیجیتال بانکهای مرکزی اعضا، به یکی از محورهای مورد بحث تبدیل شده است. رئیس بانک مرکزی هند نیز اخیراً اعلام کرده کشورهای عضو درباره اتصال سامانههای پرداخت سریع و ارزهای دیجیتال بانکهای مرکزی یا CBDC گفتوگو میکنند؛ هدف اصلی این طرح، کاهش هزینه و زمان پرداختهای فرامرزی عنوان شده است.
کریدور مالی؛ حلقه مفقوده تجارت بریکس
یکی از چالشهای اصلی افزایش تجارت میان اعضای بریکس، همچنان نحوه انتقال پول و تسویه معاملات است. رشد تجارت بدون وجود یک زیرساخت مالی کارآمد، به معنای آن است که صادرکننده و واردکننده همچنان برای تسویه معاملات به شبکههای بانکی و ارزهای واسط وابسته بمانند.
در اسناد بریکس نیز طی سالهای اخیر بر استفاده از ارزهای ملی و تقویت شبکه بانکهای کارگزار میان اعضا تأکید شده است. در بیانیه کازان، اعضا ضمن استقبال از استفاده از ارزهای ملی در مبادلات، بررسی امکان ایجاد زیرساخت مستقل تسویه و سپردهگذاری موسوم به BRICS Clear را نیز مطرح کردند؛ اقدامی که در صورت تحقق میتواند بخشی از زیرساخت مالی مستقل مورد نیاز اعضا را شکل دهد.
در همین چارچوب، پیشنهاد ایران برای تقویت یک کریدور مالی مستقل در بریکس را میتوان در امتداد همین روند ارزیابی کرد؛ به ویژه برای کشوری مانند ایران که به دلیل تحریمها با محدودیت دسترسی به شبکههای بانکی بینالمللی مواجه است.
با این حال، باید میان «کریدور مالی» و «ارز مشترک بریکس» تفاوت قائل شد. بریکس در شرایط فعلی به سمت ایجاد یک پول واحد حرکت نکرده و تمرکز اصلی بر استفاده از ارزهای ملی، اتصال سامانههای پرداخت و ایجاد ابزارهای تسویه جایگزین است. مطالعات اخیر نیز نشان میدهد وابستگی به دلار در تجارت اعضا در حال کاهش تدریجی است، اما جایگزینی کامل دلار همچنان با موانع جدی مواجه است.
ارزهای دیجیتال؛ پول جدید یا زیرساخت جدید پرداخت؟
یکی از مهمترین تحولات اخیر در مسیر مالی بریکس، ورود جدیتر موضوع پول دیجیتال بانکهای مرکزی به دستورکار این گروه است. در اینجا منظور از ارز دیجیتال، لزوما رمزارزهایی مانند بیتکوین نیست؛ بلکه ارز دیجیتال بانک مرکزی یا CBDC است که توسط بانک مرکزی هر کشور منتشر میشود و از نظر ماهیت با رمزارزهای غیرمتمرکز تفاوت دارد.
هند از ابتدای ریاست خود بر بریکس، موضوع اتصال ارزهای دیجیتال بانکهای مرکزی را دنبال کرده است. گزارشها نشان میدهد بانک مرکزی هند پیشنهاد داده بود امکان اتصال CBDC های اعضای بریکس برای پرداختهای فرامرزی بررسی شود؛ ایدهای که میتواند در صورت تحقق، مسیر انتقال پول میان کشورها را کوتاهتر و وابستگی به واسطههای مالی را کاهش دهد.
این موضوع برای ایران نیز اهمیت ویژهای دارد. ایران پیش تر پروژه «ریال دیجیتال» را دنبال کرده و بنابراین در صورت شکلگیری یک چارچوب مشترک میان اعضای بریکس، از نظر مفهومی امکان قرار گرفتن پول دیجیتال ملی ایران در چنین سازوکاری وجود خواهد داشت. البته تحقق چنین چیزی نیازمند توافقهای فنی، حقوقی و نظارتی میان بانکهای مرکزی است و نمی توان آن را به معنای شکلگیری قریبالوقوع «ارز دیجیتال بریکس» دانست.
در واقع، مسیر محتملتر این است که کشورهای عضو، ارزهای دیجیتال ملی خود را حفظ کنند اما زیرساختهای پرداخت و تسویه آنها به یکدیگر متصل شود؛ یعنی همان پولهای ملی در یک شبکه مشترک بتوانند با سرعت و هزینه کمتر میان کشورها جابهجا شوند.
در چنین شرایطی، حضور عبدالناصر همتی در نشستهای پولی و مالی بریکس را میتوان بخشی از تلاش ایران برای تبدیل عضویت در این گروه به دستاوردهای عملی دانست.
همتی در سخنرانی خود تأکید کرده است که همکاری نزدیکتر میان اعضای بریکس زمانی اثرگذار خواهد بود که گفتوگوهای سیاسی به «ابتکارات عملی و سازوکارهای اجرایی» تبدیل شود. او همچنین به مشارکت فعال بانک مرکزی ایران در کارگروههای تخصصی بریکس اشاره کرده و حوزههایی مانند پرداختهای فرامرزی، استفاده از ارزهای ملی، فناوریهای مالی، امنیت سایبری، هوش مصنوعی و تأمین مالی پایدار را از زمینههای این همکاری برشمرده است.
این رویکرد با دستورکار کلی بریکس نیز همجهت است. در سازوکار پرداخت فرامرزی بریکس، موسوم به BCBPI، بر پرداختهای سریعتر، کمهزینهتر، شفافتر و امنتر و همچنین استفاده از ارزهای ملی تأکید شده است. این سازوکار البته در حال حاضر داوطلبانه و غیرالزامآور است.
از این منظر، مسئله اصلی برای ایران صرفاً «حذف دلار» نیست؛ بلکه ایجاد مسیری است که صادرکننده ایرانی بتواند کالا یا خدمات خود را به یک عضو بریکس بفروشد و بدون عبور از زنجیرهای طولانی از بانکهای واسط و محدودیتهای تحریمی، پول خود را دریافت کند.
اکسپو بریکس؛ اتصال تجارت به زیرساخت مالی
پیشنهاد دیگر ایران در این چارچوب، برگزاری دورهای و چرخشی «اکسپو بریکس» است؛ رویدادی که هدف آن معرفی ظرفیتهای اقتصادی اعضا، ایجاد ارتباط میان بنگاهها و توسعه سرمایهگذاریهای مشترک عنوان شده است.
این پیشنهاد از یک جهت اهمیت دارد: اگر قرار باشد همکاری پولی و بانکی بریکس به افزایش تجارت منجر شود، صرف ایجاد کانال پرداخت کافی نیست. باید تقاضا برای استفاده از این کانالها نیز وجود داشته باشد.
برگزاری یک نمایشگاه و رویداد تجاری چرخشی میتواند حلقه میان سیاستگذاری و فعالیت واقعی بنگاهها باشد. شرکتهای ایرانی در چنین بستری میتوانند بهصورت مستقیم با خریداران، سرمایهگذاران و شرکتهای کشورهای عضو ارتباط بگیرند و در مقابل، طرفهای خارجی نیز با ظرفیتهای صنعتی، معدنی، انرژی، فناوری و خدمات ایران آشنا شوند.
این موضوع با روند کلی بریکس نیز همخوان است. تجارت درونبریکس طی دو دهه رشد قابل توجهی داشته، اما همچنان سهم آن از تجارت جهانی محدود است و کارشناسان بر وجود ظرفیت قابلتوجه برای افزایش تجارت، پیوند زنجیرههای ارزش و توسعه تجارت خدمات میان اعضا تأکید دارند.
از این منظر، پیشنهاد اکسپو بریکس، پیگیری کریدور مالی مستقل، استفاده از ارزهای ملی و مشارکت در پروژههای پرداخت دیجیتال را باید اجزای یک پازل بزرگ تر دانست، اینکه تلاش برای تبدیل بریکس از یک باشگاه سیاسی ـ اقتصادی به یک شبکه عملیاتی برای تجارت، سرمایهگذاری و همکاری مالی. مسیر این تحول البته طولانی است، اما نشست اخیر هند نشان می دهد که بخش پولی و بانکی بریکس بیش از گذشته در حال حرکت از مرحله ایده به سمت طراحی زیرساختهای اجرایی است.