زنجیره تأمین در نقطه هشدار

تهران (شبکه اقتصاد) – آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) در تازه‌ترین گزارش خود با عنوان چشم‌انداز جهانی مواد معدنی حیاتی2026( Global Critical Minerals Outlook 2026) هشدار داده است که امنیت تأمین مواد معدنی حیاتی بیش از هر زمان دیگری با ریسک‌های ژئوپلیتیکی، محدودیت‌های صادراتی و تمرکز بالای زنجیره تأمین روبه‌رو شده است. این گزارش نشان می‌دهد اگرچه دولت‌ها در سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری و حمایت مالی از توسعه معادن و صنایع فرآوری را افزایش داده‌اند، اما کاهش سرمایه‌گذاری بخش خصوصی، وابستگی بالای بازار به چند تولیدکننده اصلی و گسترش محدودیت‌های صادراتی همچنان امنیت عرضه مواد معدنی راهبردی را تهدید می‌کند.

مواد معدنی حیاتی مانند مس، لیتیوم، نیکل، کبالت، گرافیت و عناصر نادر خاکی، امروز نقش کلیدی در تولید خودروهای برقی، باتری، سامانه‌های ذخیره‌سازی انرژی، انرژی‌های تجدیدپذیر، صنایع پیشرفته، تجهیزات دفاعی و فناوری‌های نوین ایفا می‌کنند. به همین دلیل، امنیت تأمین این مواد به یکی از محورهای اصلی سیاست‌های انرژی، اقتصادی و امنیت ملی کشورها تبدیل شده است.

بازگشت رشد قیمت‌ها

بر اساس این گزارش، پس از افت قیمت مواد معدنی حیاتی در سال‌های گذشته، محدود شدن عرضه و افزایش محدودیت‌های صادراتی از سوی برخی تولیدکنندگان بزرگ موجب شد قیمت این مواد در سال ۲۰۲۵ و ماه‌های ابتدایی سال ۲۰۲۶ دوباره روندی صعودی پیدا کند.

با این حال، نوسانات قیمت، نااطمینانی‌های ژئوپلیتیکی و افزایش ریسک سرمایه‌گذاری باعث شد سرمایه‌گذاری جهانی در بخش مواد معدنی حیاتی در سال ۲۰۲۵ حدود ۹ درصد کاهش یابد؛ موضوعی که به چند سال رشد متوالی سرمایه‌گذاری در این بخش پایان داد و می‌تواند توسعه ظرفیت‌های جدید تولید را با کندی مواجه کند.

چین و اندونزی؛ بازیگران اصلی زنجیره تأمین

گزارش IEA نشان می‌دهد تمرکز جغرافیایی زنجیره تأمین مواد معدنی حیاتی همچنان رو به افزایش است؛ به‌ویژه در بخش فرآوری که نقش تعیین‌کننده‌ای در زنجیره ارزش دارد.

طی دو سال گذشته، اندونزی در فرآوری نیکل و چین در فرآوری سایر مواد معدنی حیاتی، بیش از سه‌چهارم رشد عرضه جهانی محصولات فرآوری‌شده را به خود اختصاص داده‌اند. در بازارهایی مانند نیکل، منگنز و گرافیت نیز تقریباً تمام رشد عرضه جهانی در این مدت توسط تولیدکننده مسلط هر بازار تأمین شده است؛ موضوعی که وابستگی صنایع جهان به تعداد محدودی از کشورها را افزایش داده است.

تلاش دولت‌ها برای تنوع‌بخشی به زنجیره تأمین

در مقابل، بسیاری از دولت‌ها سیاست‌های جدیدی را برای کاهش وابستگی به تأمین‌کنندگان محدود در پیش گرفته‌اند. بر اساس گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، تعهدات مالی دولت‌ها برای توسعه زنجیره تأمین مواد معدنی حیاتی بین سال‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ بیش از چهار برابر شده و به ۶۵ میلیارد دلار رسیده است.

در بخش عناصر نادر خاکی نیز اجرای پروژه‌های جدید فرآوری در آمریکا و افزایش تولید در مالزی موجب شده سهم بزرگ‌ترین فرآوری‌کننده جهان از بیش از ۹۰ درصد در سال ۲۰۲۳ به حدود ۸۵ درصد در سال ۲۰۲۵ کاهش یابد. اگر پروژه‌های برنامه‌ریزی‌شده طبق زمان‌بندی به بهره‌برداری برسند، این سهم می‌تواند تا سال ۲۰۳۵ به حدود ۷۰ درصد کاهش پیدا کند.

همچنین با توسعه پروژه‌های جدید استخراج مس و لیتیوم، فاصله میان عرضه پیش‌بینی‌شده و تقاضای مورد انتظار این مواد طی دهه آینده نسبت به برآوردهای گذشته کمتر شده است.

محدودیت‌های صادراتی؛ تهدیدی برای صنایع جهان

یکی از مهم‌ترین هشدارهای گزارش، افزایش محدودیت‌های صادراتی در بازار مواد معدنی است. آژانس بین‌المللی انرژی تأکید می‌کند که این محدودیت‌ها، نگرانی درباره تمرکز عرضه را از یک ریسک بالقوه به یک چالش واقعی برای امنیت اقتصادی جهان تبدیل کرده است.

نمونه بارز این موضوع، محدودیت‌های صادرات عناصر نادر خاکی است که چین از آوریل ۲۰۲۵ اعمال کرد. این محدودیت‌ها برخی خودروسازان را مجبور به کاهش تولید یا توقف موقت خطوط تولید کرد. اگرچه اجرای مرحله بعدی این محدودیت‌ها یک سال به تعویق افتاده است، اما IEA برآورد می‌کند در صورت اجرای کامل آنها، حدود ۶.۵ تریلیون دلار از تولید سالانه صنایع پایین‌دستی خارج از چین، از جمله صنایع خودرو، انرژی، تجهیزات پیشرفته و تولیدات صنعتی، در معرض خطر قرار خواهد گرفت.

مواد معدنی؛ سهم اندک در قیمت، نقش بزرگ در صنعت

گزارش همچنین نشان می‌دهد سهم مواد معدنی حیاتی در قیمت نهایی محصولات نسبتاً محدود است، اما نقش آنها در عملکرد صنایع بسیار تعیین‌کننده است.

به‌عنوان نمونه، مواد معدنی حیاتی حدود یک‌چهارم هزینه تولید سلول باتری را تشکیل می‌دهند، اما تنها نزدیک به ۳ درصد قیمت یک خودروی برقی را شامل می‌شوند. همچنین عناصر نادر خاکی حدود ۴۰ درصد هزینه آهنرباهای دائمی را به خود اختصاص می‌دهند، در حالی که سهم آنها از ارزش نهایی یک خودرو کمتر از یک درصد است.

به اعتقاد آژانس بین‌المللی انرژی، این موضوع نشان می‌دهد هزینه تنوع‌بخشی به زنجیره تأمین، در مقایسه با خسارت‌های ناشی از اختلال در عرضه، بسیار محدود است و می‌تواند به‌عنوان نوعی «بیمه اقتصادی» در برابر ریسک‌های ژئوپلیتیکی تلقی شود.

تنوع‌بخشی؛ فراتر از توسعه معادن

IEA تأکید می‌کند که افزایش امنیت زنجیره تأمین تنها با توسعه معادن جدید محقق نخواهد شد. ایجاد ظرفیت‌های فرآوری، توسعه صنایع پایین‌دستی، رفع گلوگاه‌های فناورانه، تأمین تجهیزات تخصصی و تربیت نیروی انسانی ماهر نیز از الزامات اصلی ایجاد زنجیره‌های تأمین متنوع و مقاوم به شمار می‌رود.

در مجموع، گزارش Global Critical Minerals Outlook 2026 نشان می‌دهد رقابت جهانی بر سر مواد معدنی حیاتی وارد مرحله تازه‌ای شده است. در شرایطی که خودروهای برقی، باتری‌ها، انرژی‌های تجدیدپذیر و صنایع پیشرفته به این مواد وابستگی فزاینده‌ای پیدا کرده‌اند، امنیت زنجیره تأمین بیش از گذشته به یکی از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده رقابت صنعتی و اقتصادی کشورها تبدیل شده است؛ موضوعی که می‌تواند مسیر سرمایه‌گذاری، تجارت و توسعه صنایع راهبردی جهان را در سال‌های آینده تحت تأثیر قرار دهد.