تمدید قرارداد گاز ایران و ترکیه؛ فرصت‌ها و چالش‌های پیش رو

تهران(شبکه‌اقتصاد)_ صادرات گاز ایران به ترکیه همواره یکی از مهمترین پایه های تعامل راهبردی میان دو کشور بوده و نقشی تعیین کننده در ساختار انرژی منطقه ایفا کرده است بیش از دو دهه است که خط لوله تبریز به آنکارا به عنوان یک شریان انرژی میان دو کشور عمل می کند و اکنون با نزدیک شدن به پایان قرارداد طولانی مدت که از دهه نود میلادی پایه گذاری شد اهمیت تمدید یا بازطراحی آن بار دیگر در صدر تحولات انرژی منطقه قرار گرفته است در حالی که ترکیه به عنوان کشوری با جمعیت بالا و رشد اقتصادی مستمر همواره نیازمند دسترسی به منابع مطمئن انرژی بوده ایران نیز این امکان را داشته که از صادرات گاز نه تنها برای ایجاد درآمد پایدار بلکه برای تقویت جایگاه ژئو انرژی خود استفاده کند اکنون و در سال ۲۰۲۶ که پایان قرارداد فرا می رسد مباحث و مذاکرات مربوط به آینده صادرات گاز ایران به ترکیه وارد مرحله حساس تری شده است.

تاریخچه قرارداد گاز ایران و ترکیه و اهمیت آن در معادلات منطقه

قرارداد صادرات گاز ایران و ترکیه در سال ۱۹۹۶ امضا و در سال ۲۰۰۱ عملیاتی شد و یکی از نخستین قراردادهای بلندمدت گاز منطقه را شکل داد؛ بر اساس این توافق سالانه حدود ده میلیارد متر مکعب گاز باید از ایران به ترکیه منتقل می شد هرچند در عمل میزان انتقال در برخی سالها کمتر بوده است این قرارداد در واقع مسیر تازه ای از تعامل انرژی میان دو همسایه ایجاد کرد که به دلیل وضعیت جغرافیایی دو کشور مزیتهای قابل توجهی نسبت به گزینه های دیگر داشت ترکیه که کشوری فاقد منابع گازی عظیم است برای تامین گاز مورد نیاز صنایع نیروگاه ها و بخش خانگی نیازمند دسترسی به منابع ارزان و مطمئن بود و ایران نیز به عنوان دومین دارنده ذخایر گاز در جهان طبیعی بود که در جایگاه تامین کننده قرار گیرد با گذشت زمان این قرارداد به یکی از ارکان امنیت انرژی ترکیه تبدیل شد و در سالهای اخیر نیز با وجود کاهش مقداری نسبت به ظرفیت اسمی همچنان حدود سیزده درصد از کل واردات گاز ترکیه از ایران تامین شده است.

موضوع مهم این است که این قرارداد در سال ۲۰۲۶ به پایان خواهد رسید منابع مختلف زمان پایان را ژوئیه همان سال یا پایان سال میلادی یا آذر ۱۴۰۵اعلام کرده اند اما آنچه قطعی است سال ۲۰۲۶ زمان اختتام همکاری فعلی است این همزمانی با فصل افزایش مصرف گاز در ترکیه اهمیت موقعیت را بیشتر می کند زیرا ترکیه در آغاز دوره سرد سال با نیاز به گاز پایدار مواجه خواهد بود و پایان قرارداد دقیقا در زمانی رخ می دهد که این کشور نمی تواند ریسک کمبود انرژی را بپذیرد این مسئله اهمیت جایگاه ایران را افزایش می دهد زیرا ترکیه نمی تواند به راحتی در مدت کوتاه منبعی جایگزین برای حجمی معادل سالانه چند میلیارد متر مکعب بیابد.

آخرین مواضع ترکیه و وضعیت مبهم مذاکرات تمدید قرارداد

در هفته های اخیر وزیر انرژی ترکیه آلپ ارسلان بایراکتار در چند گفت وگوی متفاوت نکاتی درباره سرنوشت این قرارداد مطرح کرده که تصویر پیچیده ای از وضعیت مذاکرات ارائه می دهد او در حاشیه نشست دیپلماتیک آنتالیا اظهار کرده که ترکیه خواهان ادامه واردات گاز از ایران بدون وقفه است و مذاکرات برای تمدید قرارداد ادامه دارد اما در گفت وگویی دیگر بیان کرده مذاکرات رسمی هنوز آغاز نشده و شرایط منطقه از جمله تنشهای امنیتی مانع شروع گفت وگوها شده است. این تضاد ظاهری در سخنان وزیر انرژی ترکیه نشان می دهد آنکارا از یک سو اهمیت راهبردی گاز ایران را درک می کند و به خوبی آگاه است که حذف ناگهانی این منبع برای امنیت انرژی کشور هزینه سنگینی خواهد داشت و از سوی دیگر تلاش می کند با احتیاط رسانه ای و اتخاذ مواضع چندگانه فضای چانه زنی در مذاکرات را به سود خود مدیریت کند.

ترکیه در سالهای اخیر سیاست تنوع بخشی به منابع انرژی را دنبال می کند اما همچنان بخش بزرگی از نیاز گازی خود را از روسیه و ایران تامین می کند روسیه از طریق دو خط لوله بلو استریم و ترک استریم حدود سی و پنج درصد گاز ترکیه را تامین می کند و واردات از ایران نیز بخش مهم دیگری از نیاز آنکارا را تشکیل می دهد ترکیه همچنین تلاش کرده با توسعه زیرساختهای ال ان جی امکان واردات از روسیه قطر آمریکا و سایر کشورها را افزایش دهد. اما با وجود صدور مجوز واردات بلندمدت ال ان جی روسیه این واردات هنوز شروع نشده و زیرساختها نیز در سطحی نیست که جایگزین کامل گاز خط لوله شود افزون بر این تغییرات مربوط به بازار جهانی ال ان جی باعث شده قیمت و دسترسی به ال ان جی نوسان داشته باشد و ترکیه نتواند به این گزینه به عنوان جایگزینی پایدار تکیه کند.

در این شرایط ترکیه پیشنهاد کرده قرارداد با مدت کوتاه پنج ساله تمدید شود و خرید سالانه حدود ده میلیارد متر مکعب ادامه یابد این پیشنهاد با منافع بلندمدت ایران سازگار نیست زیرا مدت کوتاه به معنای عدم ثبات در برنامه ریزی صادرات و همچنین عدم بهره برداری از ظرفیت ژئو انرژی ایران است ایران باید به دنبال تمدید بلندمدت حداقل بیست و پنج سال باشد تا هم درآمد پایدار داشته باشد و هم نفوذ انرژی خود را در بازار ترکیه افزایش دهد و از مزیتهای خط لوله فعلی حداکثر استفاده را ببرد.

فرصتهای راهبردی ایران در بازار انرژی ترکیه و سناریوهای آینده

ترکیه کشوری است که رشد مصرف انرژی آن بالاست و نیاز به واردات در سالهای آینده نیز ادامه خواهد داشت ایران اکنون در موقعیت ویژه ای قرار دارد زیرا ترکیه در کوتاه مدت منبعی برای جایگزینی گاز ایران ندارد نه آذربایجان توان افزایش صادرات پایدار دارد نه واردات ال ان جی توان رقابت با قیمت گاز ایران را دارد و نه روسیه قادر است در شرایط فعلی ظرفیت خطوط لوله به ترکیه را افزایش دهد از این رو ایران می تواند با طراحی یک بسته پیشنهادی مناسب موقعیت خود را در این بازار تثبیت کند.

افزایش حجم صادرات یکی از گزینه های مهمی است که ایران می تواند مطرح کند اگر حجم صادرات به بیست تا سی میلیارد متر مکعب افزایش یابد ترکیه نه تنها نیاز بیشتری را از ایران تامین می کند بلکه فرصت جدیدی برای انتقال بخشی از این گاز به اروپا نیز فراهم می شود ایران می تواند با ارائه تخفیف پلکانی همکاری در پروژه های ذخیره سازی گاز و ارائه اطمینان بلندمدت از تداوم صادرات ترکیه را به همکاری طولانی تر متقاعد کند این موضوع هم برای ترکیه به دلیل اطمینان از امنیت انرژی مفید است و هم برای ایران که به دنبال درآمد مطمئن و تقویت نقش منطقه ای است.

مهدی سهرابی کارشناس بازار گاز در تحلیل شرایط موجود می گوید ترکیه در ظاهر سیاست تنوع بخشی را پیش می برد اما هیچ گزینه ای در کوتاه مدت قابلیت جایگزینی گاز ایران را ندارد ایران اگر هوشمندانه عمل کند و از رویکرد صرفا واکنشی فاصله بگیرد می تواند قرارداد را به یک توافق راهبردی تبدیل کند و نفوذ خود را در بازار انرژی منطقه افزایش دهد او تاکید می کند که زمان بندی پایان قرارداد و شرایط بازار جهانی انرژی فرصت ارزشمندی برای ایران ایجاد کرده و ممکن است چنین فرصتی در سالهای آینده تکرار نشود.

با تحلیل شرایط سه سناریو قابل تصور است نخست تمدید کوتاه مدت که مورد علاقه ترکیه است اما برای ایران مفید نیست دوم تمدید بلندمدت که می تواند برای هر دو طرف سودمند باشد و سوم عدم تمدید که با توجه به محدودیتهای ترکیه بسیار بعید است سناریوی دوم یعنی قرارداد بلندمدت با حجم بیشتر و تعهد پایدارتر محتمل ترین گزینه به نظر می رسد زیرا ترکیه نمی تواند ریسک متوقف شدن گاز ایران را بپذیرد و ایران نیز به دنبال تثبیت نقش ژئو انرژی خود است.

در مجموع صادرات گاز ایران به ترکیه نه تنها یک رابطه تجاری بلکه یک رابطه راهبردی است و تاثیر گسترده ای در امنیت انرژی منطقه دارد ایران اکنون در موقعیت ویژه ای قرار دارد و می تواند از این فرصت برای تقویت جایگاه خود استفاده کند اگر ایران با برنامه و نگاه بلندمدت وارد مذاکرات شود امکان تمدید قرارداد برای چند دهه آینده و حتی افزایش قابل توجه صادرات وجود دارد ترکیه به گاز ایران نیاز دارد و ایران نیز می تواند از این نیاز برای تقویت نفوذ خود در منطقه و کسب درآمد پایدار بهره ببرد اکنون زمان تصمیم گیری هوشمندانه است و آینده همکاری دو کشور به نحوه مدیریت این مقطع حساس وابسته است.

منبع:مهر