چهارشنبههای بیآب؛ تعطیل تا اطلاع ثانوی
*سهیل فراهانی
کارشناس اقتصادی
در حالی که تابستان داغ ۱۴۰۴ تهران را دربر گرفته، دولت بار دیگر با یک تصمیم اضطراری (تعطیلی روزهای چهارشنبه) برای مقابله با بحران آب و انرژی روبهرو شده است؛ این تصمیم که در ابتدا موقتی و آزمایشی در نظر گرفته شده بود، اکنون به نظر می رسد بهواسطه نتایج مثبت اولیهاش، ممکن است به یک سیاست مستمر تا پایان تابستان تبدیل شود.
به گزارش شبکه اقتصاد، در پی تعطیلی چهارشنبه اول مرداد، مصرف آب تهران بیش از ۱۰ درصد کاهش یافت؛ رقمی معادل ۴۰۰ هزار مترمکعب. این کاهش برای شهری که روزانه بین ۳.۸ تا ۴ میلیون مترمکعب آب مصرف میکند، قابلتوجه و حتی حیاتی ارزیابی شده است. اما این تصمیم در عین حال با پرسشها و نگرانیهایی نیز همراه است: آیا این راهحل موقت میتواند به یک راهکار پایدار تبدیل شود؟ و تبعات آن برای اقتصاد، آموزش و زندگی اجتماعی چیست؟
بحران بیآبی؛ هشدارهایی که به واقعیت بدل شدند
تهران، با بیش از ۸ میلیون جمعیت ساکن و میلیونها نفر جمعیت شناور، سالهاست با تنش آبی مواجه است. کاهش بارندگیهای بلندمدت، افت کیفیت آبهای زیرزمینی و فرونشست زمین از جمله پیامدهای مصرف بیرویه و برداشت بیشازحد از منابع آبی هستند.
عباس علیآبادی، وزیر نیرو، در تازهترین اظهارات خود اعلام کرد: «در صورت ادامه تعطیلی چهارشنبهها، طی یک ماه میتوان به صرفهجویی ۶ میلیون مترمکعبی آب در تهران دست یافت.» این رقم معادل مصرف هفتگی آب در برخی استانهای کشور است و نشاندهنده پتانسیل بالای سیاستهای مدیریت تقاضاست.
از سوی دیگر، تأمین برق نیز وارد مرحله هشدار شده است. در همان روز چهارشنبه اول مرداد، مصرف برق کشور حدود ۱۹ هزار مگاوات ساعت کاهش یافت؛ رقمی معادل ۱۵۰۰ مگاوات در ساعت که برابر با ظرفیت بیش از یک و نیم نیروگاه اتمی بوشهر است.
تجربههای مشابه در دیگر کشورها
استفاده از تعطیلی بهعنوان ابزار مدیریت مصرف، پیش از این در برخی کشورها نیز مورد استفاده قرار گرفته است. بهعنوان مثال، در ایتالیا و اسپانیا، در پی بحران انرژی ناشی از جنگ اوکراین و گرمایش زمین، ادارات دولتی و شرکتها به کاهش ساعات کاری یا کار از خانه در روزهای اوج مصرف تشویق شدند.
در آفریقای جنوبی نیز، بحران خاموشی و کمآبی باعث شد که برخی ایالتها سیاست “تعطیلی چرخشی” برای روزهای خاص هفته را اجرا کنند. در این کشور، شرکتها و نهادها بر اساس برنامه از پیشتعیینشده، یک روز در هفته را تعطیل کرده یا با نصف ظرفیت فعالیت میکردند تا فشار روی شبکه برق کاهش یابد.
مزایا و مضرات احتمالی تعطیلی چهارشنبهها
به نظر کارشناسان، تعطیلی روزهای چهارشنبه مزایایی دارد که عبارت هستند از:
مدیریت فوری تقاضای آب و برق: کاهش همزمان مصرف در ادارات، سازمانها و مدارس میتواند فشار روی زیرساختهای آب و انرژی را بهطور مؤثر کاهش دهد.
کاهش ترافیک و آلودگی هوا: با حذف یک روز کاری، بهویژه در تابستان که مصرف سوخت بالا میرود، تردد کاهش یافته و آلودگی هوای تهران کنترلپذیرتر میشود.
تقویت گردشگری داخلی: تعطیلات سهروزه فرصت بیشتری برای سفر و استراحت کارکنان ایجاد میکند و میتواند به بهبود روحیه و کارایی کارمندان بینجامد.
اما نباید از مضرات و پیامدهای منفی این اقدام را نادیده گرفت که از جمله آنها به موارد زیر می توان اشاره کرد:
اختلال در روند آموزش و خدمات عمومی: تعطیلی مکرر روزهای وسط هفته، روند آموزشی مدارس و دانشگاهها را مختل کرده و ارائه خدمات عمومی مانند شهرداریها و مراکز درمانی دولتی را تحت تأثیر قرار میدهد.
افزایش بار کاری در روزهای دیگر: فشرده شدن تقویم کاری در روزهای باقیمانده هفته، ممکن است بهرهوری را کاهش داده و حتی موجب فرسودگی شغلی شود.
بار مالی برای کسبوکارها: شرکتهای خصوصی ممکن است نتوانند با این تعطیلیها هماهنگ شوند و هزینههای تعطیلیهای ناگهانی یا کاهش راندمان را متحمل شوند.
اثر معکوس بر مصرف خانگی: برخی کارشناسان هشدار دادهاند که با تعطیلی ادارات، مصرف خانگی آب و برق ممکن است افزایش یابد و عملاً بخشی از صرفهجویی خنثی شود.
کارشناسان معتقدند تعطیلی چهارشنبهها اگرچه در کوتاهمدت مفید است، اما نمیتواند جایگزین سیاستهای جامع مدیریت مصرف و سرمایهگذاری در زیرساختها باشد.
تعطیلی روزهای چهارشنبه، اگرچه بهعنوان یک تصمیم اضطراری در شرایط بحرانی اتخاذ شده، اما عملاً وارد حوزه تغییر سبک زندگی شهروندان میشود. از سوی دیگر، آمارها نشان میدهد که این اقدام تأثیر قابلتوجهی در کاهش مصرف آب و برق داشته و از بروز بحرانهای احتمالی در زیرساختهای شهری جلوگیری کرده است.
مسئله اینجاست که سیاستهای اضطراری نمیتوانند جای خالی اصلاحات ساختاری را پر کنند. لازم است دولت همزمان با اعمال راهکارهایی چون تعطیلی موقت، بهصورت جدی در مسیر اصلاح الگوی مصرف، ارتقای زیرساختها و تنوعبخشی به منابع تأمین انرژی و آب حرکت کند.
به عبارت دیگر، تعطیلی چهارشنبهها شاید آبی باشد بر آتش یک بحران؛ اما نه برای همیشه. راه نجات پایدار در تدبیر، سرمایهگذاری و برنامهریزی درازمدت نهفته است، نه در تعطیلات تکرارشونده.