بورس، تشنه نقدینگی/ حمایت بانکی، نه لطف بلکه الزام است
بازار سرمایه ایران در هفتههای اخیر زیر سایه سنگین ریسکهای سیاسی و بیثباتیهای اقتصادی با ریزش شدید شاخصها مواجه شده است، در چنین شرایطی همانطور که بانک مرکزی در مواقع بحرانی برای نجات بانکهای در آستانه ورشکستگی وارد عمل میشود، انتظار می رفت که برای تزریق نقدینگی در بورس نیز اقدام کند که فعلا در اولین گام قرار شده 60 همت تزریق کند.
به گزارش شبکه اقتصاد، بازار سرمایه ایران در روزهای اخیر یکی از سختترین دورانهای خود را پشت سر گذاشت. شوک ناشی از تحولات منطقهای و ورود کشور به شرایط جنگی باعث شد تا بورس به مدت ۹ روز معاملاتی تعطیل شود و پس از بازگشایی، شاهد ریزش بیسابقه شاخص کل بودیم؛ این اتفاق موجب نگرانی فعالان بازار شد.
در چنین شرایطی، یکی از اصلیترین ضعفهای بازار سرمایه بهوضوح نمایان شد: کمبود نقدینگی و نبود بازوی حمایتی قدرتمند همانند آنچه بانک مرکزی برای نظام بانکی فراهم میکند. همین مساله، بار دیگر موضوع لزوم حمایت رسمی و مستقیم شبکه بانکی از بورس را به میان کشید.
چرا به بانکهای ورشکسته کمک میشود، اما به سهامداران بورسی نه؟
در حالی که بانکهای کشور با کمترین تزلزل، از حمایتهای مستقیم بانک مرکزی بهرهمند میشوند- از جمله اضافه برداشت، خط اعتباری اضطراری، بازار باز و بازار بین بانکی- بازار سرمایه حتی در بحرانهای ملی نیز فاقد یک سازوکار حمایتی دائمی و مؤثر است. این در حالی است که بخش بزرگی از اقتصاد کشور و سرمایه میلیونها نفر در این بازار در جریان است. پرسش اصلی اینجاست: چرا بانکی که در لحظات بحرانی به کمک بانکهای زیانده میشتابد، نباید در شرایط بحرانی مشابه، به حمایت از بورس بپردازد؟
نکته قابل تأمل آن است که در بسیاری از کشورهای پیشرفته، بورسها از حمایتهای رسمی و نظاممند بهرهمند هستند و در مواقع بحران، مداخلات حمایتی دولت و بانک مرکزی باعث آرامش بازار میشود. اما در ایران، بازار سرمایه همواره در حاشیه سیاستگذاریهای پولی و مالی باقی مانده است.
خبر خوش تزریق نقدینگی ۶۰ همتی
تحولات روزهای اخیر اما نوید تغییر این رویه را میدهد. به دنبال افت شدید بازار و صفهای فروش گسترده، جلسات فشردهای میان بانک مرکزی و سازمان بورس برگزار شد. نتیجه این هماهنگی، تخصیص بسته حمایتی ۶۰ هزار میلیارد تومانی (۶۰ همت) برای حمایت از بازار سرمایه بود.
بر اساس اعلام معاون سیاستگذاری پولی بانک مرکزی، این بسته حمایتی شامل سه محور اصلی است:
1. بازارگردانی سهام توسط بانکها و شرکتهای زیرمجموعهشان؛
2. تأمین منابع مالی برای صندوق تثبیت بازار سرمایه و سایر نهادهای حمایتی مانند صندوق توسعه ملی؛
3. بهرهگیری از ابزارهای سیاست پولی مانند افزایش عمق بازار بینبانکی، بهمنظور کنترل نرخ بهره و تأثیر غیرمستقیم بر بازار سرمایه.
اقدامی که اگرچه دیرهنگام بود، اما در نوع خود گامی مثبت در جهت جبران خلأ حمایت از بازار محسوب میشود.
بازار سرمایه، همانند هر بازار دیگری، برای حیات و پویایی به نقدینگی نیاز دارد. بدون وجود جریان مداوم سرمایه و حضور فعال خریداران، عرضهها به فروش نمیرسند، صفهای فروش طولانی میشود و ریزش قیمتها، به چرخهای معیوب و خودتقویتکننده تبدیل میشود. در شرایط اخیر، این دقیقاً همان اتفاقی بود که در بورس تهران افتاد.
حضور بانکها بهعنوان بازارگردانان، نهتنها به تقویت نقدشوندگی کمک میکند، بلکه با کاهش هیجانات روانی نیز همراه است. همین موضوع باعث شده است که بسیاری از فعالان بازار، خبر تزریق بسته ۶۰ همتی را «نقطه عطف» در رویکرد حمایتی دولت از بازار سرمایه بدانند.
نکته جالب توجه آن است که بانکها، برخلاف تصور عمومی، نهتنها عامل رقیب بازار سرمایه نیستند، بلکه میتوانند مکمل و عامل ثبات آن باشند؛ البته به شرطی که حضور آنها در بازار بهصورت حرفهای، شفاف و با رعایت اصول بازارگردانی انجام شود.
تجربه صندوق تثبیت بازار سرمایه در ماههای گذشته نشان داد که صرف وجود منابع حمایتی کفایت نمیکند؛ بلکه چگونگی مداخله و نوع استفاده از منابع اهمیت دارد. اکنون که بانکها با حمایت و هماهنگی بانک مرکزی وارد بازار شدهاند، باید نقش مؤثر و تخصصی در بازیابی تعادل بورس ایفا کنند.
وظیفه حاکمیتی بانک مرکزی
بانک مرکزی به عنوان نهاد ناظر بر سیاستهای پولی کشور، وظیفه دارد در زمان بروز شوکهای بیرونی (نظیر جنگ، بحرانهای مالی و…) از بازارهای اصلی کشور از جمله بورس حمایت کند. این حمایت میتواند از طریق مدیریت نرخ بهره، تأمین منابع ارزان برای صندوق تثبیت، یا ورود مستقیم در قالب عملیات بازار باز انجام شود.
در کشورهای توسعهیافته، نهادهای مالی مشابه بانک مرکزی با صراحت در بیانیههای خود اعلام میکنند که از بازار سرمایه در برابر بحرانها حمایت خواهند کرد. این حمایتها، در واقع به معنای «تضمین حداقلی» برای امنیت سرمایهگذاران و کاهش نااطمینانی است. اکنون، با تخصیص ۶۰ همت، میتوان گفت گام اول در این مسیر برداشته شده است.
سوال اساسی این است که آیا حمایت ۶۰ همتی صرفاً واکنشی کوتاهمدت به شرایط بحرانی اخیر است یا آغازگر تغییرات ساختاری در رابطه بانک مرکزی و بورس خواهد بود؟
بسیاری از کارشناسان بر این باورند که اگر قرار باشد بازار سرمایه به رکن اصلی تأمین مالی در کشور تبدیل شود، باید از برخوردهای مقطعی فاصله گرفته و به سمت سازوکارهای دائمی حمایت بانکی از بورس حرکت کنیم. از جمله ایجاد خط اعتباری اختصاصی برای صندوق تثبیت بازار، تدوین مقررات مشخص برای دخالت بانکها در بازارگردانی سهام و تدوین «برنامه هماهنگ پولی–سرمایهای» برای دوران بحران.
در این میان، نقش نهادهایی چون مجلس شورای اسلامی و دولت نیز حائز اهمیت است. در روزهای اخیر، نمایندگان مجلس از تشکیل جلسات ویژه برای بررسی وضعیت بورس خبر دادهاند. همچنین تأکید رئیسجمهور بر لزوم ساماندهی بورس، نشان میدهد که سطوح عالی حاکمیت به این نتیجه رسیدهاند که نمیتوان بازار سرمایه را به حال خود رها کرد.
ادامه این مسیر اما مستلزم آن است که همه نهادهای اقتصادی کشور به یک اجماع برسند: بازار سرمایه همانقدر که نیازمند انضباط مالی است، نیازمند حمایت پولی نیز هست؛ حمایتهایی مشابه آنچه هر روزه برای حفظ ثبات در نظام بانکی انجام میشود.
حمایت بانکی، نه لطف بلکه الزام
بازار سرمایه ایران امروز بیش از همیشه نیازمند نقدینگی، اعتماد و حمایت نهادی است. در شرایطی که ریسکهای سیاسی و اقتصادی کشور بالاست، تنها با ایجاد پشتوانههایی مشابه آنچه برای بانکها وجود دارد، میتوان از فرسایشی شدن بحران بورس جلوگیری کرد.
تخصیص بسته ۶۰ همتی از سوی نظام بانکی، هرچند اقدامی دیرهنگام، اما گامی رو به جلو محسوب میشود. آنچه اکنون اهمیت دارد، تداوم این حمایتها و تبدیل آن به یک سازوکار دائمی است. تنها در این صورت است که میتوان امیدوار بود بازار سرمایه ایران نهتنها از بحران فعلی عبور کند، بلکه به بازاری کارآمد، شفاف و نقشآفرین در اقتصاد ملی تبدیل شود.