آیا نظام بانکی، آماده رفع تحریمها است؟
رفع تحریمها میتواند فرصتی بزرگ برای بازگشت ایران به نظام مالی جهانی و جذب سرمایهگذاری باشد؛ اما بدون آمادگی نهادی و اصلاحات ساختاری، این فرصت به تهدیدی برای نمایانتر شدن ضعفهای مزمن نظام بانکی بدل خواهد شد. تجربه برجام نشان داد که نبود زیرساخت و ناهماهنگی با استانداردهای جهانی، مانع بهرهبرداری از فرصت رفع تحریم ها می شود.
به گزارش شبکه اقتصاد، این احتمال وجود دارد که مذاکرات ایران و آمریکا در هفته های آتی به صورت جدی پیش رفته و در آینده نزدیک، دو کشور به یک توافق دست یافته و زمینه برای لغو تحریم ها، آماده شود. بر این اساس، اکنون این پرسش مطرح است که آیا نظام بانکی ایران، آماده استفاده از چنین فرصتی است؟ یا اینکه مانند دوره برجام، نظام بانکی دوباره فرصت سوزی می کند؟
بازخوانی تجربه برجام
در دوره پس از امضای توافق برجام (۲۰۱۵ تا ۲۰۱۸)، بسیاری از محدودیتهای بانکی ایران موقتاً برداشته شد. اما برخلاف انتظار، بانکهای ایرانی نتوانستند روابط مؤثر و پایدار با نظام بانکی جهانی برقرار کنند. دلیل اصلی، نه در باقیماندن تحریمها، بلکه در عدم آمادگی ساختاری و فاصله جدی با استانداردهای بینالمللی بود. فقدان نظام ضدپولشویی شفاف، نبود سازوکارهای تطبیق (compliance، ضعف در افشای مالی و عدم انطباق با استانداردهایی چون IFRS و بازل، همه باعث شدند بانکهای خارجی رغبتی به برقراری روابط کارگزاری با ایران نداشته باشند.
این در حالی است که به نظر کارشناسان، صنعت نفت ایران به دلیل تجربه بالا و آمادگی لازم، به خوبی توانست از فرصت تنفس کوتاه دوره برجام استفاده کرده و بسیاری از نیازهای ضروری صنعت نفت را در آن دوره کوتاه به سرعت تامین کند.
مهمترین ضعفها: از ناترازی تا فقدان حکمرانی
بانکهای ایرانی، پیش از هر توافقی، باید چالشهای ساختاری زیر را که اکنون در قالب تهدید برای اقتصاد ملی درآمدهاند، برطرف کنند:
- 1. ناترازی مزمن و کیفیت پایین ترازنامهها: نسبت بالای تسهیلات غیرجاری، حجم بالای داراییهای موهوم، و بدهی سنگین بانکها به بانک مرکزی نشان میدهد نظام بانکی ایران از درون دچار فرسایش شده است.
- 2. کفایت سرمایه پایین: در حالی که استاندارد بینالمللی بازل ۳ کفایت سرمایه را حداقل ۸ درصد تعیین کرده، بسیاری از بانکهای ایرانی حتی این حداقل را نیز تأمین نمیکنند و برخی در وضعیت ورشکستگی پنهان قرار دارند.
- 3. ضعف در نظارت و حاکمیت شرکتی: بانک مرکزی هنوز نتوانسته نظارت مؤثر و مستقل بر بانکها را اعمال کند. نفوذ گروههای سیاسی و اقتصادی در هیأتمدیره بانکها، بنگاهداری گسترده و تضاد منافع، باعث شده عملکرد بسیاری از بانکها در خدمت رشد اقتصادی نباشد.
- 4. عدم انطباق با مقررات FATF: حتی در صورت لغو تحریمهای اولیه و ثانویه، مادامی که ایران در لیست سیاه یا خاکستری FATF باقی بماند، بانکهای جهانی قادر به برقراری روابط کارگزاری نخواهند بود.
- 5. عدم شفافیت مالی و ضعف در افشای اطلاعات: بانکهای ایرانی هنوز صورتهای مالی خود را مطابق IFRS گزارش نمیکنند و در بسیاری از موارد، اطلاعات مالی مبهم و غیرقابل اتکا هستند.
لزوم انطباق با استانداردهای بینالمللی: پیششرط بهرهبرداری از رفع تحریمها
برای آنکه نظام بانکی ایران از لغو تحریمها بهرهبرداری مؤثر داشته باشد، باید پیشنیازهای زیر را تحقق بخشد:
پیوستن کامل به استانداردهای گزارشگری مالی بینالمللی (IFRS)
بانکهای ایرانی باید صورتهای مالی خود را به گونهای شفاف و قابل فهم برای بانکهای بینالمللی تنظیم کنند.
اجرای کامل الزامات بازل ۳
تقویت ساختار سرمایه، مدیریت ریسک و ارزیابی نقدینگی از ملزومات جذب سرمایه خارجی و ورود به بازارهای پولی بینالمللی است.
همسویی با دستورالعملهای FATF
مبارزه با پولشویی و تأمین مالی تروریسم، احراز هویت مشتریان، و شفافسازی تراکنشهای مالی برای حضور در نظام بانکی جهانی ضروری است.
ایجاد زیرساختهای تطبیق و ریسکسنجی
بانکها باید واحدهای تطبیق قوی و آموزشدیده ایجاد کنند تا در برابر استانداردهای سختگیرانه بینالمللی پاسخگو باشند.
باید توجه داشت که حتی در صورت توافق جامع با غرب و لغو تحریمها، بانکهای خارجی در کوتاهمدت ریسک تعامل با ایران را بسیار بالا ارزیابی میکنند. خروج یکجانبه آمریکا از برجام در سال ۲۰۱۸ نشان داد که ضمانت اجرایی توافقات، مسئلهای جدی است و بسیاری از شرکتها و بانکهای بینالمللی تا اطمینان کامل از ثبات توافق از ورود به بازار ایران خودداری میکنند. بنابراین، ارتقای رتبه اعتباری کشور، کاهش ریسک سیاسی و ایجاد چارچوب حقوقی مطمئن برای همکاریهای بانکی بینالمللی، مکمل اصلاحات داخلی بانکها خواهد بود.
بانک ها باید قبل از لغو تحریم ها، آماده باشند
در سالهای اخیر، بانکداری جهانی با سرعتی حیرتآور به سمت دیجیتالسازی، بانکداری باز، فینتکها، بلاکچین و رمزارزها حرکت کرده است. بانکهای ایرانی که همچنان گرفتار بانکداری سنتی، شعبات ناکارآمد و فرآیندهای دستی هستند، فاصله زیادی با این تحولات دارند. در صورت لغو تحریمها، بانکهای ایرانی باید خود را با الزامات فناوری روز از جمله هوش مصنوعی در مدیریت ریسک، بلاکچین در تسویه وجوه و استفاده از API ها در بانکداری باز هماهنگ کنند.
برخلاف تجربه گذشته، این بار باید پیش از لغو تحریمها، اصلاحات در نظام بانکی آغاز شود. نباید منتظر توافق ماند تا بعد از آن دست به بازسازی زد. چند اقدام کلیدی و فوری عبارتند از:
- افزایش سرمایه بانکها از محل آورده سهامداران و منابع دولتی
- اصلاح ساختار سهامداری و قطع ارتباط بانکها با بنگاهداری
- استقلال کامل بانک مرکزی در نظارت و مداخله در بازار پول
- آموزش نیروی انسانی بانکی برای کار با مقررات بینالمللی
- ایجاد بانکهای تخصصی بینالمللی با استاندارد کامل جهانی
نظام بانکی ایران در آستانه آزمونی بزرگ قرار دارد. لغو احتمالی تحریمها، یک «فرصت تاریخی» است که تنها در صورت آمادگی نهادی، شفافیت مالی، انطباق با استانداردهای جهانی و تحول دیجیتال میتواند به نقطه قوت اقتصاد ایران تبدیل شود. در غیر این صورت، بار دیگر باید شاهد سوختن فرصتها، فرار سرمایه، بیاعتمادی بینالمللی و تشدید ریسکهای بانکی باشیم.
زمان آن رسیده است که نظام بانکی ایران، خود را از درون بازآفرینی کند؛ چرا که آینده اقتصاد کشور، در گرو توان آن در بهرهگیری از فرصتهای جهانی و ایفای نقش فعال در شبکه مالی بینالمللی است.