حمایتگرایی: سمّی با عوارض ماندگار؛ از رانتخواری تا نابودی رقابت
*صادقه آئینهوند- دکتری علوم ارتباطات، مدرس دانشگاه
حمایتگرایی در ایران، به ویژه پس از تشدید تحریمها، به یکی از ارکان اصلی سیاستگذاری اقتصادی تبدیل شده است. با این حال، شواهد نشان میدهد که این سیاستها نه تنها به اهداف خود نرسیدهاند، بلکه به رشد فساد، کاهش رقابتپذیری و افزایش هزینههای زندگی انجامیدهاند.
به گزارش شبکه اقتصاد، مرکز پژوهشهای مجلس در گزارشی اعلام کرد تعرفههای بالا و ممنوعیتهای وارداتی به جای حمایت از تولید داخلی، به رشد اقتصاد زیرزمینی و قاچاق کالا دامن زدهاند. این نوشتار با بررسی ابعاد مختلف این موضوع، به دنبال پاسخ به این پرسش است که چگونه میتوان از چرخه معیوب حمایتگرایی خارج شد.
۱. صنعت خودروسازی: نماد ناکارآمدی
صنعت خودروسازی ایران نمونه بارزی از شکست سیاستهای حمایتگرایانه است. با وجود تعرفههای ۱۰۰ درصدی بر واردات خودرو و ممنوعیتهای متناوب، کیفیت محصولات داخلی نه تنها بهبود نیافته، بلکه قیمتها به طور مداوم افزایش یافتهاند. گزارش مرکز پژوهشهای مجلس نشان میدهد که دو خودروساز اصلی کشور با دریافت بیش از ۳۰ هزار میلیارد تومان یارانه سالانه، همچنان محصولاتی با کیفیت پایین و قیمتهای ۲ تا ۳ برابر نمونههای خارجی عرضه میکنند. این وضعیت به وضوح نشان میدهد که حمایتهای بیقیدوشرط چگونه میتواند به رانتی پایدار برای تولیدکنندگان تبدیل شود.
۲. کشاورزی: خودکفایی به قیمت نابودی منابع
سیاست خودکفایی در تولید شکر نمونه دیگری از پیامدهای ناخواسته حمایتگرایی است. بر اساس پژوهش دانشگاه تربیت مدرس ، این سیاست منجر به مصرف ۸ میلیارد مترمکعب آب اضافی سالانه شده، در حالی که تولید چغندر در سال ۱۴۰۳ به دلیل کمآبی ۴۰ درصد کاهش یافته است. جالب اینجاست که ایران در همین سال مجبور به واردات شکر از دبی با قیمت ۲ برابر نرخ جهانی شد. این مثال نشان میدهد که چگونه سیاستهای حمایتی میتواند به تخریب منابع طبیعی و افزایش هزینهها بیانجامد.
۳. داروسازی: کمبودها و کیفیت پایین
ممنوعیت واردات ۱۲۰ قلم دارو در ۱۴۰۱ نه تنها به خودکفایی نینجامید، بلکه به کمبودهای گسترده در بازار منجر شد. بر اساس گزارش انجمن داروسازان ایران، ۳۵ درصد داروهای بیمارستانی همچنان وارداتی هستند. از سوی دیگر، قیمت داروهای داخلی در دو سال اخیر ۷۰ درصد افزایش یافته است. این وضعیت نشان میدهد که چگونه محدودیتهای وارداتی میتواند به کاهش دسترسی به کالاهای اساسی و افزایش قیمتها منجر شود.
۴. فناوری اطلاعات: رشد قاچاق و بازار سیاه
تعرفه های واردات گوشیهای همراه به جای حمایت از تولید داخلی، به رشد قاچاق و بازار سیاه انجامید. گمرک ایران طی گزارشی اعلام کرد که قاچاق گوشیهای همراه ۳۰۰ درصد افزایش یافته است. همچنین، قیمت گوشیها در بازار داخلی به بیش از ۲ برابر قیمت جهانی رسید و کیفیت خدمات ارتباطی به دلیل استفاده از دستگاههای نامرغوب کاهش یافت. این مثال به وضوح نشان میدهد که چگونه سیاستهای حمایتی میتواند به نتایج معکوس منجر شود.
۵. مرغداری: افزایش قیمت و کاهش کیفیت
صنعت مرغداری ایران نیز از تبعات حمایتگرایی بیضابطه در امان نمانده است. با وجود تعرفه ۴۰ درصدی بر واردات مرغ و تخصیص یارانه نهادههای دامی، قیمت مرغ داخلی از کیلویی ۳۵ هزار تومان در ۱۴۰۰ به بالای ۹۲ هزار تومان در سال جاری رسید. در همین حال، کیفیت گوشت مرغ ایران در رتبهبندی جهانی ۲۰۲۴، ۵۶ پله پایینتر از ترکیه قرار گرفت. این وضعیت نشان میدهد که حمایتهای دولت چگونه میتواند به افزایش قیمتها و کاهش کیفیت منجر شود.
۶. رشد اقتصاد زیرزمینی
محدودیتهای وارداتی و تعرفههای بالا به رشد اقتصاد زیرزمینی دامن زدهاند. بر اساس گزارش اتاق بازرگانی تهران، شبکههای قاچاق کالاهای اساسی مانند لوازم خانگی به شدت گسترش یافتهاند. دادستانی کل کشور در سال گذشته از کشف بیش از ۱۵ هزار میلیارد تومان قاچاق کالاهای ممنوعه خبر داد. این مثال نشان میدهد که چگونه سیاستهای حمایتی میتواند به رشد فعالیتهای غیرقانونی و کاهش درآمدهای دولت منجر شود.
۷. تضعیف نهادهای تولیدی
حمایتگرایی کنترلنشده به تضعیف نهادهای تولیدی انجامیده است. بر اساس گزارش بانک مرکزی (۱۴۰۳)، نرخ بیکاری فارغالتحصیلان به ۴۵ درصد رسیده است، در حالی که رشد اقتصادی بخش صنعت منفی ۲.۳ درصد بوده است. این وضعیت نشان میدهد که چگونه سیاستهای حمایتی میتواند به کاهش بهرهوری و تضعیف رقابتپذیری بینجامد.
۸. افزایش فساد سیستماتیک
حمایتگرایی به رشد فساد سیستماتیک دامن زده است. روندههای مالی مانند پرونده خودروهای لوکس در گمرک، نمونههای عینی از تبانی صنایع و …. هستند. این مثال نشان میدهد که چگونه سیاستهای حمایتی میتواند به رشد فساد و رانتخواری منجر شود.
۹. کاهش صادرات غیرنفتی
حمایتگرایی به کاهش صادرات غیرنفتی انجامیده است. بر اساس گزارش مرکز آمار ایران، صادرات غیرنفتی در پنج سال اخیر کاهش یافته است. این وضعیت نشان میدهد که چگونه سیاستهای حمایتی میتواند به کاهش رقابتپذیری در بازارهای جهانی منجر شود.
۱۰. افزایش هزینههای زندگی
حمایتگرایی به افزایش هزینههای زندگی انجامیده است. بر اساس گزارش بانک مرکزی (۱۴۰۳)، قیمت کالاهای اساسی در دو سال اخیر به طور متوسط ۷۰ درصد افزایش یافته است. این وضعیت نشان میدهد که چگونه سیاستهای حمایتی میتواند به کاهش قدرت خرید مردم منجر شود.
راهکارهای عملی
برای خروج از چرخه معیوب حمایتگرایی، پیشنهاداتی با توجه به جدیدترین تجربیات موفق بینالمللی در سالهای 2023 و 2024 طراحی شدهاند که قابلیت اجرایی شدن در شرایط کنونی اقتصاد ایران را دارند:
۱. نظام تعرفهگذاری پلکانی هوشمند
- اجرای الگوی کره جنوبی (2023) در تعرفهگذاری مشروط:
- کاهش 5% سالانه تعرفه برای واحدهای دارای استاندارد ISO-9001:2022
- معافیت مالیاتی 3 ساله برای صنایع دارای رتبه بندی EFQM
- استقرار سامانه پویای رصد رقابتپذیری (مطابق مدل سنگاپور 2024)
۲. سیاست حمایت هدفمند زمانی
- اعمال الگوی مالزی (2023) در حمایت 5 ساله از صنایع نوپا:
- کاهش تدریجی حمایتها از سال سوم
- ارزیابی عملکرد فصلی بر اساس شاخصهای جهانی
- ایجاد پنجره رقابت کنترلشده (براساس تجربه هند 2024)
۳. اصلاح نظام یارانهدهی
- اجرای طرح جایگزینی یارانه مستقیم با تسهیلات توسعه فناوری:
- اعتبارات کمبهره برای پروژههای R&D
- کمکهای فنی برای اخذ گواهیهای بینالمللی
- استقرار سامانه شفاف تخصیص منابع (الگوی ترکیه 2023)
۴. ایجاد مرکز نظارت مستقل
- تشکیل کمیته نظارت سهجانبه (دولت-صنعت-دانشگاه):
- ارزیابی فصلی عملکرد صنایع حمایتشده
- انتشار عمومی نتایج ارزیابیها
- پیادهسازی سامانه ردیابی هوشمند یارانهها (مطابق مدل امارات 2024)
۵. برنامه توانمندسازی رقابتی
- اجرای دورههای آموزشی بینالمللی:
- همکاری با سازمانهای رتبهبندی جهانی
- اعزام مدیران به مراکز نوآوری پیشرو
- ایجاد مراکز توسعه فناوری مشترک با کشورهای پیشرو
جمعبندی:
تجربه ایران نشان میدهد که حمایتگرایی کنترلنشده نه تنها به رشد اقتصادی منجر نمیشود، بلکه به رشد فساد، کاهش کیفیت تولیدات و افزایش هزینههای زندگی میانجامد. برای اصلاح این روند، ضروری است که سیاستهای حمایتی هدفمند و مشروط به شاخصهای بهرهوری و کیفیت شوند. تنها در این صورت میتوان امید داشت که حمایت از تولید داخلی به جای تضعیف اقتصاد، به تقویت رقابتپذیری و رشد پایدار بینجامد.
منابع فارسی:
- بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران. (1403). گزارش عملکرد اقتصادی نیمه اول سال 1403. تهران: بانک مرکزی.
- مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی. (1402). گزارش شماره 18076: بررسی عملکرد صنایع حمایتشده. تهران: مرکز پژوهشهای مجلس.
- مرکز آمار ایران. (1402). گزارش شاخصهای قیمت کالاهای تولید داخلی. تهران: مرکز آمار.
- پژوهشکده پولی و بانکی. (1402). تحلیل اثرات حمایتگرایی بر شاخصهای کلان اقتصادی. تهران: پژوهشکده پولی و بانکی.
- اتاق بازرگانی تهران. (۱۴۰۳) گزارش قاچاق کالا در نیمه اول ۱۴۰۳. تهران: اتاق بازرگانی.
- دانشگاه تربیت مدرس. (1400). پژوهش در مورد مصرف آب در بخش کشاورزی. تهران: دانشگاه تربیت مدرس.
منابع انگلیسی:
- International Monetary Fund. (2023). World Economic Outlook Database. Washington, DC: IMF.
- Transparency International. (2023). Corruption Perceptions Index 2023. Berlin: Transparency International.
- IMD World Competitiveness Center. (2023). World Competitiveness Yearbook 2023. Lausanne: IMD.
- Fraser Institute. (2023). Economic Freedom of the World: 2023 Annual Report. Vancouver: Fraser Institute.
- World Bank. (2023). Doing Business 2023. Washington, DC: World Bank.
منابع اینترنتی:
- گمرک جمهوری اسلامی ایران. (1403). آمار واردات و صادرات سال
- اتحادیه پرندگان. (1403). گزارش قیمت مرغ در سال 1403.
- انجمن داروسازان ایران. (1403). گزارش وضعیت دارو در سال 1403
- وزارت صنعت، معدن و تجارت. (1403). سیاستهای حمایتی صنعتی
- مرکز آمار ایران. (1403). گزارش اشتغال و بیکاری
- World Trade Organization. (2023). Trade Policy Review: Iran
- United Nations Comtrade Database. (2023). Iran Trade Statistics
- International Trade Centre. (2023). Trade Map for Iran
- (2023). Economic Surveys: Iran.
- World Economic Forum. (2023). Global Competitiveness Report